تاریخ نگاری جشنواره فیلم فجر | از رویدادی ملی تا مناسبتی بین المللی
به گزارش فیلمزی، جشنواره فیلم فجر یکی از مهمترین رویدادهای سینمایی ایران از آغاز تا کنون بوده، جشنوارهای که بخش مهمی از هویتِ فرهنگی، ملی و بینالمللی ایرانیان را ساخته است و توانسته آبرویی ارزنده برای سینماگران و مردم ایران کسب کند.
اما همین آبروی بهدستآمده بنا بر تغییر مدیریتها و برخوردهای سلیقهای، دچار آسیب و یا ازبینرفتن دستاوردهای این هویتسازی شده است.
جشنواره فجر چگونه بینالمللی شد و چرا از مسیر خود دور افتاد؟
پنج سال بعد از روی کار آمدن انقلاب اسلامی، نخستین جشنواره سینمایی ایران با نام اولیه جشنواره فیلم تهران به دبیری حسین وخشوری در بهمن ۱۳۶۱، بهوسیله بنیاد سینمایی فارابی و زیر نظر وزارت ارشاد برگزار شد. و در سال ۱۳۶۴ محسن یزدی مدیر وقت حوزه هنری به مناسبت دهمین سال انقلاب، عنوانِ «فجر» را بر این رویداد سینمایی گذاشت و در ادامه سایر رویدادهای هنری از جمله تئاتر و موسیقی و هنرهای تجسمی هم با همین عنوان نامیده شدند.
جشنواره فیلم فجر در سال ۱۳۷۴ رنگ و بوی بینالمللی شدن به خود گرفت. در واقع نخستین تلاش ساختاری برای تثبیت حضور فیلمهای خارجی در قالب بخشی رسمی در این سال شکل گرفت و هدف مسئولان وقت این بود که هویتی همتراز با جشنوارههای معتبر منطقه برای سینمای ایران بسازند.
فجرِ بینالمللی؛ شروع مسیری که نیمهکاره ماند
دو سال بعد، یعنی در سال ۱۳۷۶، بخش رقابتی بینالملل نیز به جشنواره اضافه شد و جایزههایی مثل «جام جهاننما» شکل گرفت. در ظاهر، فجر قدم در مسیر تازهای گذاشته بود؛ اما بخش بینالملل زیر سایه بخش ملی و تابع تغییر مدیران اداره میشد و هیچگاه برنامه ایتراتژیک بلندمدت برای آن تهیه نشد و در نتیجه نتوانست به سطح جشنوارههایی مثل دهلی، استانبول یا حتی بوسان برسد.
مهمانان جشنواره، بخش بینالملل در آغاز راه
حضور مهمانان در جشنواره فیلم فجر از دوره هشتمِ این رویداد سینمایی در سال ۶۸ به دبیری سید محمد بهشتی شکل گرفت و مهمانِ دعوتشده بیشتر از خبرنگاران، منتقدان و سینمانویسانِ عرصه بینالملل بودند که میتوان از افرادی همچون دبورا یانگ، سینمایینویس نشریه ورایتی، سرژپی یردنی، دبیر سینمایی لیبراسیون، مارک توماس، سینمایینویس نشریه ورایتی، خمیس الخیاطی، منتقد سینمایی و عضو هیئت انتخاب هفته منتقدین فستیوال کن، و ویلیام فیشر، سینمایینویس نشریه اسکرین اینترنشنال، نام برد.
با گذشت زمان، بخش بینالملل بنیاد سینمایی فارابی، شرایط حضور فیلمسازان در بازار فیلمِ جشنواره فجر را فراهم کردند و بهتدریج علاوه بر خبرنگاران سینمایی در بخش بینالملل، فیلمسازان و پخشکنندههای فیلم همچون علی اوزگنترک، فیلمساز، الیس دریسن، بازاریاب و توزیعکننده فیلم، لفونس بریسن، رئیس اتحادیه فستیوالهای بینالمللی، هلن مشیری، برنامهریز شبکه تلویزیونی لاست، ایزیل اوزگنترک، فیلمنامهنویس، یوهان کیونم، دبیر فستیوال اولوو، اولگ رودلیف، رئیس سوکسپورت فیلم، جان فانکو گوری، مدیر فستیوال ریمنی، آلن بومری، رئیس یونیفرانس و منتقد سینما، و استفن شارف، استاد رشته سینمایی دانشگاه کلمبیا، مهمان جشنواره بودند.
با گذشت ۳۴ سال از برپایی جشنواره بینالمللی فیلم فجر تا قبل از جداسازی بخش ملی از بینالملل در سال ۱۳۹۴، مهمانان خارجی زیادی در این جشنواره حضور پیدا کردهاند. افرادی مانند فرانچسکو رُزی، کریستف زانوسی، مصطفی عقاد، کنستانتین کوستا گاوراس، حسین فهمی، تئو آنجلوپولوس، نوری بیلگه جیلان، ماریو مونیچلی، اسماعیل فرخی، شارل تسون و ویتوریو استورارو از مطرحترین سینماگرانی هستند که در طول تاریخ جشنواره فجر در آن حاضر شدند.
بعد از پا گرفتن بخش بینالملل جشنواره فیلم فجر و شناختهشدن این رویداد سینمایی بهواسطه برادران اسفندیاری، که مسئولیت بخش بینالملل فارابی را داشتند، سینماگران دیگری که در جشنوارهها مسئولیت داشتهاند حضور پررنگتری نسبت به سینماگران برجسته داشتهاند.
بهعنوان مثال میتوان از پیر آنری دولو، دبیر دو هفته کارگردانان فستیوال کن، دیوید اشترایف، دبیر فستیوال لورکارنو، آلن ژالادو، مدیر اجرایی فستیوال نانت، گئورگی شنگلایا، فیلمساز، مارکو مولر، مدیر جشنواره بینالمللی فیلم لوکارنو، شیلا ویتاکر، دبیر جشنواره فیلم لندن انگلیس، فیلیپ ژالادو، دبیر جشنواره نانت فرانسه، نیکلاس سارکیس، دبیر جشنواره ماردل پلاتا آرژانتینی، دیمیتری ایپیدس، مدیر برنامهریزی جشنواره تسالونیکی و انتخاب فیلم تورنتو، میشل دوموپولوس، دبیر جشنواره تسالونیکی یونانی، سعدالدین وهبا، دبیر جشنواره قاهره و مدیر جشنواره فیلم کودکان قاهره، کیوشیرو کوساکابه، مدیر جشنواره فیلم توکیو ژاپن، آلبرتو باربرا، دبیر جشنواره تورین، لئون کاکوف، دبیر جشنواره فیلم سائوپائولو، شوزو ایچییاما، مدیر جشنواره توکیو ژاپن، تادائو ساتو، دبیر جشنواره فوکوئولا ژاپن، و ژان روا، دبیر بخش هفته منتقدان جشنواره کن، نام برد.
تصمیم مدیریت سینما برای جداسازی بخش ملی از بینالملل جشنواره
با روی کار آمدن دولت یازدهم و تغییر و تحولاتِ ایجادشده پس از پایان دوره ریاستجمهوری محمود احمدینژاد، علاوه بر ساختار سیاسی، ساختار سینمایی نیز دستخوش تحول شد و همه امور از جمله سینما بهسمت جهانیشدن گامهای بلندی برداشتند و جداسازی بخش ملی از بینالملل جشنواره فیلم فجر در سال ۱۳۹۴ مهمترین رخداد سینمایی بود.
در واقع حجتالله ایوبی رئیس وقت سازمان سینمایی که از دیپلماتهای برجسته بود، تصمیم گرفت بخش بینالملل جشنواره را از بخش ملی جدا کند و به این ترتیب جشنوارهای مستقل با هدف نزدیکشدن به استانداردهای یک رویداد بینالمللی شکل گرفت و «جشنواره جهانی فجر» با تیم اجرایی مستقل، تقویم جداگانه و رویکردی کاملا مشخص شکل گرفت.
رویکرد جداسازی جشنواره ملی از جهانی با نگاه تخصصیتر شدن امور به انجام رسید و مجموع فعالیتهای جشنواره از طراحی فضا، انتخاب آثار، معرفی فیلمسازانِ کشورهای مختلف تا اجرای جشنواره و غیره همگی با نگاه تخصصی انجام شد و توانست روح تازهای با حضور فیلمسازان و مدرسین شناختهشده سینمای جهان به بدنه جشنواره تزریق کند. در واقع سینمای ایران با دبیرانی همچون علیرضا رضاداد در دوره سیوسوم، رضا میرکریمی از دوره سیوچهارم تا سیوهفتم و محمدمهدی عسگرپور در دوره سیوهشتم توانستند با درنظرگرفتن تخصص در اجراییکردن مولفه و اهداف، به جشنوارهای استاندارد برسند.
کسب درجه «الف» برای جشنواره جهانی فیلم فجر
در دوران دبیری محمدمهدی عسگرپور، برای جشنواره جهانی فیلم فجر اتفاق فرخندهای افتاد. او با حضور در اجلاس فیاپ در اردیبهشت ماه سال ۱۳۹۸ و در حاشیه جشنواره فیلم کن، با مسئولان فیاپف (فدراسیون بینالمللی هنر) دیدار داشت و آنها برگزاری جشنواره جهانی فیلم فجر را موفق ارزیابی کردند و اعلام کردند که این جشنواره تمام ویژگیهای جشنواره رقابتی را دارد و به این ترتیب، با تلاشهای عسگرپور که از دوران مدیریت رضا میرکریمی شکل گرفته بود، او توانست جشنواره جهانی فجر را صاحب عنوان «الف» کند.
گرچه با روی کارآمدن دولت سیزدهم با مدیریت محمد خزاعی بر سینما، دستاوردهای بهدستآمده از بین رفت. دواقع آنچه قرار بود به تقویت هویت شناختی جشنواره کمک کند، دوباره درگیر تعریف نشدنِ نقشها و نبود یک چشمانداز منسجم شد.
در حقیقت در دو سالی که (۰۱-۱۴۰۰) جشنواره فیلم فجر در هم ادغام شد، انتقادهای متعددی به کیفیت و نحوه برپایی آن وارد بود، هرچند بخش ملی جشنواره فجر بهدلیل اینکه محلی برای رونمایی از تولیدات جدید سینما است همیشه سایهای سنگین بر بخش بینالملل داشته است. با این حال بهدلیل همان انتقادها و بررسی تجربه پنج دوره برگزاری مجزای بخش بینالملل، با استقرار دولت چهاردهم قرار شد که این دو بخش بار دیگر جدا از هم برگزار شوند و روحالله حسینی بهعنوان نخستین دبیر جشنواره جهانی فجر در دولت چهاردهم انتخاب شد.
چرا بخش بینالملل هرگز تثبیت نشد؟
تحلیل روند دو دهه اخیر نشان میدهد که مشکل فقط ساختاری نیست؛ مسئله اصلی «نبود استراتژی پایدار» است. جشنواره فیلم فجر هم در بخش ملی و هم جهانی، در طول سالها بارها تغییر سیاست داده، مدیر عوض کرده و در نتیجه هر دوره یک هویت متفاوت از دیگری داشته است. در چنین وضعیتی، بخش بینالملل که بیش از هر چیز به ثبات، اعتبار و شبکهسازی جهانی نیاز دارد، نمیتواند جایگاه پایدار پیدا کند.
در کنار این، چالشهای دیگری همچون نبود برنامهریزی چندساله برای دعوت از مهمانان معتبر، محدودیتهای دیپلماتیک و کاهش ارتباطات جهانی، وابستگی بیش از حد به ترکیب مدیران هر دوره و ضعف در بازاریابی بینالمللی و عدم حضور حرفهای در بازار فیلمهای جهانی نیز مزید بر علت است.
بازگشت به مسیر؟
واقعیت این است که جشنواره جهانی فیلم فجر با وجود تمام ظرفیتها، میتواند دوباره جایگاه منطقهای خود را بازیابد، اما فقط به یک شرط: پایداری تصمیمات. بهواقع آنچه امروز نیاز است تعریف دوبارهٔ هویت جشنواره در یک سند شفاف است؛ سندی که بعد از هر تغییر مدیریت، کنار گذاشته نشود.