درباره عمونظام سینمای ایران | سینمای تجربه شده از خاچیکیان تا شهید ثالث، مهرجویی و نادری

به گزارش فیلمزی، نظام‌الدین کیایی صدابردار فقید سینمای ایران با کارگردان‌های بسیاری همچون داریوش مهرجویی، پوران درخشنده، ابوالحسن داودی، ابوالفضل جلیلی و دیگران همکاری داشت. او در عمر حرفه‌ای خو د علاوه بر پرداخت به مقوله آموزش، توانست ردپای تاریخ‌سازی در حرفه صدابرداری سینمای ایران از خود به‌جای گذاشت.

این صدابردار سینمای ایران که اهالی سینما و رسانه او را به «عمو نظام» می‌شناختند، بعد از تحمل یک دوران سخت بیماری در تاریخ ۱۷ بهمن ماه درگذشت و همانطور که در جریان هستید، در آن روزها مجموعه رسانه‌ای قلم آینده ایرانیان از جمله رسانه فیلمزی مورد حمله هکری قرار گرفته بود و به‌تبع ارسال خبر مقدور نبود.

اما اکنون طبق وظیفه حرفه‌ای خود و همچنین ارج نهادن به مقام علمی و تجربی نظام‌الدین کیایی صدابردار فقید سینمای ایران بر خود واجب دیدیم ضمن عرض تسلیت برای درگذشت او، درباره فعالیت‌ها و آثاری که در کارنامه سینمایی خود به‌جای گذاشته، بنویسیم.

در این یادداشت با استناد به مصاحبه تاریخ شفاهی که او با موزه سینمای ایران انجام داده است، مروری بر زندگی و آثار او خواهیم داشت.

نظام‌الدین کیایی صدابردار فقید سینمای ایران در سال ۱۳۲۲ در تهران متولد شد و از دوران جوانی هنگامی که در مقطع دبیرستان تحصیل می‌کرد، با سینمای ایران از جمله سینماداران و تهیه‌کننده‌های مطرح سینمای ایران آشنا بود.

او در دوران دبیرستان همکلاسی «سهراب شهیدثالث» بود و معتقد بود که شهیدثالث از همان زمان هم نوع تفکرش با بقیه تفاوت داشت و بعدها یکی از بهترین کارگردان‌های دنیا شد.

نظام کیایی همچنین گفته بود: «من و سهراب دوست داشتیم سینماگر شویم و برای همین ادامه تحصیل در رشته سینما به اتریش رفتیم. نگاه او با دیگران تفاوت داشت. به خاطر دارم او بعد از دیدن یک فیلم کوتاه که چیزی از آن نفهمیده بودم، تحلیل خوبی ارائه داد که این نشان از نگاه منتقدانه و منصفانه او بود. به همین دلیل تاکید می‌کنم که سینماگران در کنار آموزش‌های سینمایی باید نقد هم بدانند.»

عمو نظام، به گفته خودش، اولین فیلمی که در سینما دید «میلیونر» با بازی زنده یاد شهلا ریاحی بود. او اعتقاد داشت که سینما مقوله‌ای مهم است که بدون عمق نگاه نمی‌توان به آن نزدیک شد و چون معتقد بود همه امور فنی سینما از جمله مقوله صدابرداری باید به‌گونه‌ای صورت بگیرد که در نهایت اوامر و خواسته‌های کارگردان و فیلمبردار به ثمر بنشیند، خود را بی‌نیاز از دانشِ کارگردانی، فیلمبرداری، نور، پرسپکتیو نمی‌دانست و معتقد بود اگر صدابرداری موفق به ضبط صدای سکوت شود، می‌تواند ادعا کند که صدابردار خوبی است. صدا زمانی شنیده می‌شود که سکوت شکسته شود.

کیایی درباره آشنایی خود با امی نادری گفته بود: «زمانی که با ساموئل خاچیکیان کار می‌کردم امیر نادری عکاس فیلم بود. از سینما تاج آبادان عاشق سینما شده بود و در ذهنش تصویر و سینما بود. حتی عکس‌هایی که سر صحنه می‌انداخت را روز بعد با خود خاچیکیان چک می‌کرد و برای ارتقای کار خود درباره کادربندی‌ها مشورت می‌کرد.»

او همچنین با ذکر خاطره‌ای درباره صدای فیلم «دونده» بیان داشت:« امیرنادری فیلم «دونده» را پیش از انقلاب ساخته بود اما چون نتوانسته بودند صدای آن را ضبط کنند، این موضوع به مذاق فیلمساز خوش نیامده و فیلم نیمه کاره رها شده بود. نام اولیه فیلم، «برنده» بود و از من خواست آن فیلم را با نام جدید مقابل دوربین ببریم. وجود صدا در آن اثر باعث شد که روحی تازه در نادری دمیده شود.

صدابردار فقید سینمای ایران درباره چگونگی ورود به سینما گفت که آشنایی او با علی عباسی به‌عنوان معتبرترین تهیه‌کننده سینمای ایران، آغاز خوبی برای ورودش به سینما بوده است. او با یکی از دوستانِ خود برای اکران فیلم‌اش با عباسی قرار ملاقات می‌گذارد و او هم راهی دفتر این تهیه‌کننده می‌شود و در ادامه این تهیه‌کننده که در آن دوران فیلم «هنگامه» به کارگردانی ساموئل خاچیکیان را در دست تولید داشته، از نظام‌الدین کیایی می‌خواهد که به‌عنوان نماینده‌اش در صحنه فیلمبرداری این فیلم حضور داشته باشد و در ادامه این ورود بود که خاچیکیان از او خواست که به‌عنوان دستیار کنارش باشد و درست از همان زمان رفاقتی ویژه میان اوو خاچیکیان به وجود آمد.

نظام‌الدین کیایی درباره زنده یاد داریوش مهرجویی چنین گفته است: «از بچگی باداریوش دوست بودم. او فلسفه خوانده بود و نگاه درون‌گرا داشت و با همین نگاه کارگردان شد و با هوشمندی که داشت فیلم «گاو» را ساخت. به جرات می‌توان گفت هر فردی در فیلم مهرجویی بازی می‌کرد در سینما ماندگار می‌شد. من معتقدم بهترین نقش علی نصیریان در فیلم «آقای هالو» بود. مهرجویی با اینکه جوان بود بازیگران را به به خوبی هدایت می کرد و برخلاف تصورها بداخلاق نبود و طنز خاص خودش را داشت. مهرجویی فیلم «هامون» را زمانی ساخت که سینما این گونه نبود. کسی این نگاه نو را به سینما نداشت همانطور که آقای هالو در سبک و فرم جدید بود. «سنتوری» هم فیلم درستی بود که او تمام ثروت و سرمایه خود را روی آن گذاشت.»

درباره کیارستمی هم گفته بود که کیارستمی سینماگری هوشمند بوده که وقتی فیلم‌های او را می‌بینید، نمی‌دانید فیلم مستند دیده‌اید یا داستانی. در فیلم‌های کیارستمی نمی‌توانید جای بعدی دوربین را حدس بزنید. به‌همین دلیل معتقدم کیارستمی به الفبای سینما حروف جدیدی اضافه کرده است.

نظام‌الدین کیایی یک بار سیمرغ بلورین جشنواره فیلم فجر را در بخش بهترین صدابرداری برای فیلم «نون و گلدون» ساخته محسن مخملباف دریافت کرد و یک بار نامزد دریافت سیمرغ بلورین جشنواره فیلم فجر برای «شمعی در باد» پوران درخشنده شد.