فیلم‌های توقیفی سینمای ایران که هیچگاه اکران نشدند (دهه ۱۳۹۰)

به گزارش فیلمزی، بحران کمبود مخاطب در سینما موضوعی نیست که در شرایط جنگ پیش آمده باشد. بلکه این بحران با توجه به میانگین فروش گیشه در مقایسه با حضور مخاطب در سینما نسبت به سال‌های گذشته و البته هشدار کارشناسان، مشهود بود.

در همین راستا برخی از تهیه‌‌کنندگان به عنوان صاحبانِ مالی فیلم‌ها و جمعی از سینماداران معتقدند اکران فیلم‌های توقیف شده در چند سال اخیر راه حلی برای برون رفت از بحرانِ سینمای بی مخاطب است.

• کارگردان: خسرو معصومی
• بازیگران: پرویز پرستویی،مریلا زارعی، فرهاد اصلانی
• ژانر: درام اجتماعی/ عاشقانه
• سال تولید: ۱۳۹۰

ایده داستانی «خرس» یکی از چالش‌برانگیزترین موقعیت‌های درام ایرانی است. زیرا داستان درباره ازدواج مجدد زن در غیاب همسر و بازگشت شوهر اول است که مسئله‌ای فقهی و اجتماعی حساس را به وجود می‌آورد. فیلم درباره مردی به نام نورالدین با بازی پرویز پرستویی است که سال‌ها پیش در جنگ مفقودالاثر شده و همه تصور می‌کنند که او مرده است. در غیاب او، همسرش زندگی جدیدی را آغاز می‌کند و با مرد دیگری ازدواج می‌کند.

«خرس» یکی از معروف‌ترین فیلم‌های توقیفی دهه ۹۰ است که پس از تولید، موفق به دریافت پروانه نمایش نشد و عملا توقیف شد.

خسرو معصومی علاوه بر فیلمِ «خرس» یک فیلم دیگر با نام «کار کثیف» را جزو فیلم‌های توقیفی دارد.

• سال تولید: ۱۳۹۶
• ژانر: درام اجتماعی / مهاجرتی
• بازیگران: لوون هفتوان، شاهرخ فروتنیان، مهدی صباغی

فیلم «کار کثیف» از جمله فیلم‌هایی است که علی‌رغم تلاش خسرو معصومی کارگردان، موفق به اکران عمومی در ایران نشد که پرداخت مستقیم به موضوع مهاجرت غیرقانونی، نمایش شبکه‌های قاچاق و فضای خارج از کشور با لحنی انتقادی نسبت به شرایط اجتماعی از دلایل توقیف این فیلم سینمایی بود.

«کار کثیف» داستان جوانی ایرانی است که برای رسیدن به زندگی بهتر، تصمیم به مهاجرت غیرقانونی به اروپا می‌گیرد. در این مسیر، او با شبکه‌های قاچاق انسان، خطرات مرزی و موقعیت‌های پیچیده انسانی روبه‌رو می‌شود. فیلم تلاش می‌کند واقعیت تلخ پشت رویای «مهاجرت» را نشان دهد. جایی که آدم‌ها مجبور می‌شوند برای بقا دست به انتخاب‌های اخلاقی سخت یعنی همان «کار کثیف» بزنند.

• کارگردان: ابراهیم حاتمی‌کیا
• سال تولید: ۱۳۸۹
• ژانر: درام اجتماعی / سیاسی
• بازیگران: رضا کیانیان، بابک حمیدیان، مهناز افشار و مریلا زارعی

این فیلم یکی از مهم‌ترین و بحث‌برانگیزترین آثار توقیفی حاتمی‌کیا است و عملا هیچ‌وقت اکران عمومی نگرفت. مهمترین دلیل توقیف این فیلم حساسیت‌های سیاسی است. زیرا فیلم به‌صورت غیرمستقیم به فضای پس از انتخابات ۱۳۸۸ ایران اشاره دارد که نمایش شکاف اجتماعی و نارضایتی‌ها، باعث شد فیلمِ «گزارش یک جشن» یک اثر سیاسی تلقی شود.

داستان فیلم در بستر یک مراسم عروسی شکل می‌گیرد، اما این جشن بهانه‌ای است برای نمایش تنش‌ها، شکاف‌های اجتماعی و سیاسی در جامعه.

• کارگردان: مسعود بخشی
• تهیه‌کننده: محمد آفریده (محصول مشترک ایران – فرانسه)
• بازیگران:بابک حمیدیان، مهرداد صدیقیان، فرهاد اصلانی
• سال تولید: ۱۳۹۰
• ژانر: درام اجتماعی / سیاسی

«یک خانواده محترم» یکی از جنجالی‌ترین فیلم‌های توقیفی دهه ۹۰ است که هرگز در ایران اکران عمومی نشد. درواقع نگاه انتقادی به ساختارهای اجتماعی و اداری، نمایش فساد، رانت و روابط پشت‌پرده و برداشت برخی نهادها از فیلم به‌عنوان ارائه تصویر منفی از جامعه ایران از دلایل توقیف و مخالفت شدید با پخش این فیلم بود.

این فیلم درباره استاد دانشگاهی به نام آرش است که از خارج از کشور به ایران بازمی‌گردد تا اموال پدری‌اش را سر و سامان دهد. اما خیلی زود درگیر اختلافات خانوادگی، فساد، و روابط پیچیده قدرت می‌شود. آنچه در ظاهر یک «خانواده محترم» به نظر می‌رسد، به‌تدریج به شبکه‌ای از دروغ، منفعت‌طلبی و سوءاستفاده تبدیل می‌شود.

• کارگردان: مجید برزگر
• سال تولید: ۱۳۹۳
• ژانر: درام اجتماعی / سیاسی
• بازیگران: سورن مناساکانیان و شادی کرم‌رودی

«یک شهروند کاملا معمولی» نمونه‌ای از فیلم‌هایی است که بدون جنجال رسانه‌ای، به‌دلیل برداشت‌های سیاسی مسولان وقت، از چرخه اکران در ایران حذف شد.

این فیلم درباره مردی به نام سیامک کارمندی ساده و به‌ظاهر بی‌حاشیه است که زندگی کاملا معمولی دارد. اما به‌تدریج مشخص می‌شود که او درگیر فعالیت‌هایی پنهان و مشکوک است و زندگی‌اش آن‌قدرها هم «معمولی» نیست. روایت فیلم با لحن آرام و مینیمال جلو می‌رود، اما کم‌کم تصویری تلخ و نگران‌کننده از نظارت، قدرت و تنهایی انسان ارائه می‌دهد.

مجید برزگر هم جز فیلمسازانی است که در فاصله کمتر یک سال دو فیلم از او توقیف شد. او علاوه بر فیلمِ «یک شهروند کاملا معمولی» یک فیلم دیگر با نام «ابر بارانش گرفت» را نیز فیلم‌های توقیفی دارد.

• سال تولید: ۱۳۹۸
• نام بین‌المللی: Rainy Days
• ژانر: درام اجتماعی
• بازیگران: نازنین احمدی ، مزدک میرعابدینی ، علی ثانی فر

داستان درباره سارا، پرستار ۳۵ ساله و باتجربه‌ای است که در بخش مراقبت‌های ویژه کار می‌کند. او وظیفه دشواری دارد او به آرامش بیمارانی که دیگر امیدی به زنده‌ماندنشان نیست و در آستانه مرگ هستند، کمک می‌کند.

فیلم به بررسی این موضوع می‌پردازد که چگونه یک فرد که همواره با واقعیتِ تلخ مرگ مواجه بوده، در موقعیتی قرار می‌گیرد که میان عقلانیت و باور به پدیده‌های شگفت‌انگیز (معجزه) مردد می‌شود.

فیلم «ابر بارانش گرفت» هیچگاه به‌صورت رسمی جزو فیلم‌های توقیفی‌های و جنجالی قرار نگرفت. اما در عمل از چرخه اکران عمومی کنار گذاشته شد.

• کارگردان: سعید روستایی
• سال تولید: ۱۴۰۰
• ژانر: درام اجتماعی / خانوادگی
• بازیگران اصلی: ترانه علیدوستی، پیمان معادی، نوید محمدزاده،فرهاد اصلانی، سعید پورصمیمی

داستان درباره خانواده‌ای در آستانه فروپاشی اقتصادی است و لیلا خواهر چهار برادر تلاش می‌کند تا آنها را از بحران مالی نجات دهد، اما در این مسیر با ساختار سنتی خانواده و پدرسالاری مواجه می‌شود.

این فیلم در نخستین حضور جهانی خود در جشنواره فیلم کن ۲۰۲۲ نمایش داده شد که برنده جایزه فیپرشیپ (FIPRESCI) از نگاه منتقدان شد و تحسین منتقدان بین‌المللی را به دنبال داشت.

در واقع نمایش بحران اقتصادی طبقه متوسط، فروپاشی تدریجی خانواده و تقابل نسل‌ها و قدرت درون خانواده از جمله دلایل توقیف این فیلم در دوره مدیریت محمد خزاعی در دولت سیزدهم بود.

• کارگردانان: مریم مقدم و بهتاش صناعی‌ها
• سال تولید: ۱۴۰۲
• ژانر: درام اجتماعی / انسانی
• محصول مشترک: ایران – فرانسه – سوئد – آلمان

ایم فیلم درباره زنی سالمند به نام مهین است که پس از سال‌ها تنهایی، تصمیم می‌گیرد دوباره زندگی و عشق را تجربه کند. او با مردی هم‌سن‌وسال آشنا می‌شود و یک شب متفاوت را آغاز می‌کند.

نمایش خلوت آدم ها در زندگی خصوصی بدون حجاب اجباری برای اولین بار و یا به عبارت قضایی عبور از خطوط قرمز و نمایش برخی موقعیت‌های نزدیک و خصوصی بین زن و مرد از دلایل توقیف این فیلم سینمایی بود.

این فیلم اگر چه در ایران نمایش داده نشد اما در فستیوال‌های متعددی نمایش داده شده و این نمایش‌های متعدد و نوشتن درباره این فیلم محدودیت‌های قضائی و ممنو‌ع‌الخروجی بسیاری برای مقدم و بهتاش صناعی‌ها به همراه داشت.

• کارگردان: کیانوش عیاری
• سال تولید: حدود ۱۳۹۵
• ژانر: درام اجتماعی / خانوادگی
• بازیگران: فرهاد آئیش، ابوالفضل پورعرب، بابک حمیدیان، فریبا کامران

فیلم درباره یک خانواده طبقه متوسط است که با مجموعه‌ای از روابط پیچیده، اختلافات و بحران‌های روزمره مواجه‌اند که یک اتفاق ساده، باعث می‌شود روابط میان اعضای خانواده دچار تنش و تغییر شود.

این فیلم هم در راستای ساختارشکنی در سینمای ایران دچار توقیف شد و دلیل اصلی توقیف هم کلاه گیس برای بازیگران بود. یعنی عیاری برای ساخت یک فیلم واقعی و باورپذیر از اعضای محرم در یک خانه از کلاه گیس استفاده کرده بود و دلیل اصلی توقیف هم ساختارشکنی اینچنینی در سینمای ایران بود.

این فیلم هرگز پروانه نمایش نگرفت و تبدیل به یک سوال جدی در سینمای ایران شد. چرا نمی‌توان واقعیت زندگی خصوصی را بدون سانسور در سینمای ایران نشان داد؟

• کارگردان: محمدحسین مهدویان
• سال تولید: ۱۳۹۹
• ژانر: کمدی اجتماعی / انتقادی
• بازیگران: رضا عطاران، ژاله صامتی، پژمان جمشیدی، جمشید هاشم پور

فیلم در یک شهر کوچک و محروم می‌گذرد و درباره مردی است که زیر فشار فقر و نابرابری، به‌دنبال راهی برای تغییر وضعیت خود است. داستان با لحن طنز جلو می‌رود، اما در لایه زیرین، تصویری تلخ از فقر، فساد و فاصله طبقاتی ارائه می‌دهد.

فیلم «شیشلیک» هیچگاه توقیف رسمی نشد اما بر اساس نظر کارشناسان شورای پروانه نمایش فیلم نیاز به اصلاحیه و حذف برخی صحنه‌ها داشته است که تهیه کننده و کارگردان زیر بار چنین الاحی نرفته‌اند.

• کارگردان: حمید نعمت‌الله
• سال تولید: حدود ۱۳۹۸
• ژانر: درام / تریلر اجتماعی
• بازیگران: لیلا حاتمی،امین حیایی

اطلاعات رسمی چندانی از داستان «قاتل و وحشی» منتشر نشده است؛ اما بر اساس منابع غیررسمی، فیلم روایتگر زندگی زنی به نام «زیبا» است که در تدارک برگزاری مراسم عروسی دخترش است. او به‌ناگاه توسط یک باند گنگستری ربوده می‌شود و در حالی که جان خودش در خطر است، باید از دخترش نیز که از ماجرا بی‌خبر است محافظت کند.

«قاتل و وحشی» ترکیبی از درام، تعلیق و خشونت است که حال‌و‌هوای متفاوتی نسبت به آثار پیشین نعمت‌الله دارد.

مهم‌ترین دلیل توقیف فیلم ظاهر لیلا حاتمی با سرِ تراشیده عنوان شده است. بر اساس گزارش‌ها، حاتمی حدود ۴۳ دقیقه با سر تراشیده جلوی دوربین ظاهر شده؛ نکته‌ای که از نظر شورای صدور پروانه‌ی نمایش، با موازین فقهی و قانونی مغایرت دارد.

اگرچه در تاریخ سینمای ایران پیش‌تر هم نمونه‌هایی از بازیگران زن با سر تراشیده وجود داشته (مثل فریماه فرجامی در «سرب» مسعود کیمیایی یا رؤیا نونهالی در «زندان زنان» منیژه حکمت)، اما تفاوت در مدت‌زمان حضور این تصویر در فیلم است. شورای پروانه‌ی نمایش معتقد است که نمایش طولانی‌مدت پوست سر زن از نظر شرعی ممنوع است.

شما دوست دارید کدامیک از فیلم‌های توقیفی را روی پرده ببینید؟