چرا باید رضا عطاران را دوست داشت؟ | به بهانه زادروز او

به گزارش فیلمزی، امروز بیستم اردیبهشت‌ماه، زادروز رضا عطاران است. بازیگری که طی سه دهه گذشته نه‌تنها به یکی از مهم‌ترین چهره‌های کمدی ایران تبدیل شده، بلکه توانسته تصویری کاملا متفاوت از «ستاره مردمی» در سینمای ایران به یادگار بگذارد.

اولین حضور رضا عطاران در سینما، بازی در فیلم «کلید ازدواج» به‌کارگردانی داوود موثقی در سال ۱۳۷۶ بود.

او پیش از ورود به سینما، فعالیت هنری خود را از دهه ۶۰ با تئاتر و از سال ۱۳۶۹ با مجموعه‌های تلویزیونی «بیداران»، «پرواز ۵۷» و «ساعت خوش» آغاز کرد و نخستین فیلم سینمایی که رضا عطاران کارگردانی کرد، «خوابم می‌آد» در سال ۱۳۹۰ بود.

عطاران در تمام سال‌های فعالیت خود، با نزدیک شدن به زندگی روزمره طبقه متوسط محبوب شد. مسیری که او را به یکی از معدود بازیگرانی تبدیل کرده که هم نزد مخاطبان عام و هم در میان منتقدان، جایگاهی ویژه دارد.

رضا عطاران در ابتدا با بازی در مجموعه‌ تلویزیونی «ساعت خوش» در سال ۱۳۷۳ به‌کارگردانی مهران مدیری به خانه‌های مردم راه یافت و خیلی زود به شهرت رسید و به یکی از چهره‌های اصلی طنز دهه ۷۰ و ۸۰ تبدیل شد.

او با درخشش در طنزهای مدیری، راه خود را برگزید و نوعی از کمدی را شکل داد که تفاوت مهمی با جریان رایج آن دوران داشت. طنز عطاران برخلاف بسیاری از آثار کمدی تلویزیون، صرفا بر شوخی‌های کلامی یا تیپ‌سازی‌های اغراق‌آمیز متکی نبود. بلکه از دل زندگی آدم‌های معمولی بیرون می‌آمد. شخصیت‌های او اغلب مردهایی خسته، ساده، گرفتار مشکلات مالی، عاشق‌پیشه یا شکست‌خورده بودند که با وجود تمام ناکامی‌ها، هنوز امید و شوخ‌طبعی خود را از دست نداده‌اند.

همین ویژگی باعث شد مجموعه‌هایی مانند «خانه‌به‌دوش»، «ترش و شیرین» و «بزنگاه» به بخشی از حافظه جمعی مخاطبان ایرانی تبدیل شوند. عطاران در این آثار، تصویری آشنا از جامعه ارائه می‌داد، تصویری که مردم به‌راحتی می‌توانستند خودشان، خانواده یا اطرافیانشان را در آن پیدا کنند. او بیش از آنکه یک «کمدین نمایشی» باشد، به بازیگری تبدیل شد که زبان طبقه متوسط را می‌فهمید و از دل همان فضا شوخی خلق می‌کرد.

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های بازیگری رضا عطاران، توانایی او در خلق شخصیت‌های شکست‌خورده اما دوست‌داشتنی است. بسیاری از کاراکترهایی که بازی کرده عموما مردهایی هستند که اعتمادبه‌نفس بالایی ندارند، مدام تحقیر می‌شوند، در روابط عاطفی ناکام‌اند یا از نظر مالی در وضعیت دشواری قرار دارند. (توجه به سریال ترش و شیرین).

با این حال، عطاران این شخصیت‌ها را هرگز به کاریکاتور تبدیل نمی‌کند. او به‌جای تمسخر، نوعی همدلی با آنها ایجاد می‌کند و دقیقا همین مسئله باعث شده مخاطبان، حتی در ضعیف‌ترین موقعیت‌ها هم با کاراکترهای همراه شوند. ولی همچنان امید و شوخ‌طبعی خود را حفظ می‌کنند.

برخلاف تصور رایج، بخش مهمی از قدرت عطاران در «کم‌بازی کردن» است. او معمولا از میمیک‌های اغراق‌آمیز یا بازی‌های پرانرژی رایج در کمدی فاصله گرفته و بیشتر بر سکوت، ریتم کند، نگاه‌ها و جزئیات رفتاری و تکرار تکیه می‌کند. همین سبک بازی باعث شده بسیاری از نقش‌های او طبیعی و باورپذیر به نظر برسند ویژگی‌ای که در سینمای کمدی ایران کمتر دیده می‌شود.

رضا عطاران در دهه ۸۰ و اوایل دهه ۹۰، آرام‌آرام از قالب صرفا کمدی فاصله گرفت و نشان داد توانایی قابل‌توجهی در ایفای نقش‌های جدی نیز دارد. بازی در آثار مهمی مانند «دهلیز» ساخته بهروز شعیبی، «بی‌خود و بی‌جهت»،«استراحت مطلق» و «اسب حیوان نجیبی» به‌کارگردانی عبدالرضا کاهانی، «طبقه هساث» ساخته کمال تبریزی، «روشن» به‌کارگردانی روح‌الله حجازی، «ورود آقایان ممنوع» ساخته رامبد جوان، و «ردکارپت» به‌کارگردانی خودش نشان دادند که او از یک چهره محبوب تلویزیونی به یکی از مهم‌ترین بازیگران جریان اصلی سینمای ایران تبدیل شده است.

رضا عطاران در سال‌های اخیر عملا به یک برند تضمین‌کننده فروش در سینمای کمدی ایران تبدیل شده است. تا جایی که حضور او، به‌تنهایی می‌تواند مخاطبان زیادی را راهی سالن‌های سینما کند. فیلم‌هایی مانند «نهنگ عنبر» به‌عنوان فیلمی برای تثبیت سختی‌های زندگی در دهه ۶۰، برای بچه‌های آن نسل که بعدها به خاطره‌‌هایی هرچند تلخ از وضعیت جامعه آن روز بدل شد و یا «هزارپا»، و دیگر در میان پرفروش‌ترین آثار تاریخ سینمای ایران قرار گرفتند.

محبوبیت رضا عطاران فقط به دلیل کمدی‌هایی که بازی کرده نیست بلکه او نقش آدم‌هایی را بازی کرده که تصویری آشنا و قابل لمس از طبقه متوسط جامعه ایران بوده اند، شخصیت‌هایی که قهرمان نیستند، رویافروش نیستند و بیش از هر عنوانی از جنس آدم‌های کاملا معمولی‌ هستند.

به همین دلیل است که مخاطبان همچنان با شخصیت‌های او ارتباط برقرار می‌کنند و آنها را باورپذیر می‌دانند.

شما برای ما بنویسید کدام‌یک از فیلم‌های رضا عطاران را دوست دارید؟