سینما درباره اهدای عضو چه فیلمی ساخته است؟ | عیاری و مسئولیت اجتماعی

به گزارش فیلمزی، کیانوش عیاری اگرچه فیلمساز خوبی با نگاهی دقیق به جزئیات در سینما و فیلمسازی است اما به همان اندازه، نسبت به مسائل موجود در اجتماع حساس و مسئول است و نسبت به رخدادهای اجتماعی از زلزله تا زن‌کشی در ایران با ساخت فیلم‌های متعدد واکنش نشان داده است.

فیلم «بودن یا نبودن» از جمله آثار عیاری، یک درام اجتماعی است که با هدف ترویج اهدای عضو ساخته شده است. این فیلم در سال ۱۳۷۷ با بازی زنده یاد عسل بدیعی ساخته شده است که در ابتدا اینگونه به نظر می‌آید که یک فیلم صرفا اجتماعی و پزشکی است اما اینگونه نیست زیرا عیاری به پرسشی عمیق‌تر درباره مفهوم حیات، مرگ، ایمان، انتخاب و مسئولیت انسانی یعنی (بودن یا نبودن ) می‌پردازد.

عیاری در این فیلم مثل بسیاری از آثارش، به‌جای قضاوت کردن شخصیت‌ها، آن‌ها را در موقعیتی بحرانی قرار می‌دهد تا تضادهای درونی‌شان آشکار شود. همین ویژگی است که باعث می‌شود «بودن یا نبودن» حتی سال‌ها بعد از ساخته شدن همچنان تازه و قابل بحث باقی بماند.

عیاری در فیلم «بودن یا نبودن» قصد نداشته فیلمی صرفا با موضوع اهدای عضو بسازد بلکه او با کارگردانی این فیلم در جهت آگاهی بخشی گام برداشته، زیرا اعتقاد دارد گاهی زندگی، با یک تصمیم ساده ادامه پیدا می‌کند و گاهی با یک تردید از هم می‌پاشد.

فیلم درباره دختر جوان مسیحی به اسم آنیک است که نیاز به پیوند قلب دارد و در عین جال پسر جوانی است که دچار ضربه مغزی شده و قرار است قلب او را به آنیک پیوند بزنند. اما خانواده پسر گمان می‌کنند که پسرشان زنده است و به انجام این کار رضایت نمی‌دهند. اما این داستان علاوه بر بودن و یا نبودن یک نکته مهم دیگری نیز دارد و آن پزشک و دانش پزشکی است که میان نجات جان یک بیمار و احترام به احساسات بازماندگان مانده است.

عیاری با کنار هم قرار دادن این سه ضلع از روایتِ داستان، سعی کرده علاوه بر ایجاد درام با پرداخت به جزئیات، تلاش دختر با بازی کم‌نظیر عسل بدیعی برای زنده ماندن را برای سینمای ایران ماندگار کند.

انتخاب محل فیلمبرداری برای رضایت گرفتن دختر از خانواده پسر در محله‌ای شلوغ و پر از پله، و خانه‌ای که در دورترین نقطه قرار گرفته و تلاش دختر برای بالا رفتن از پله‌های با قلبی که به شماره افتاده، یکی از درخشان‌ترین سکانس‌های تکرار نشده در سینمای ایران است که یادآور شرینی زندگی است.

با این تفاسیر فیلم «بودن یا نبودن» تنها درباره‌ یک پیوند قلب نیست، بلکه درباره‌ انتخابی است که می‌تواند سرنوشت چندین نفر را تغییر دهد. عیاری از دل این موقعیت، جامعه‌ای را تصویر می‌کند که هنوز با مفهوم مرگ مغزی، اهدای عضو و حتی مرز میان مرگ و زندگی درگیر است.

اما نقطه قوت فیلم در این است که مسئله فقط به سطح پزشکی تقلیل پیدا نمی‌کند، بلکه به یک بحران عاطفی و فلسفی تبدیل می‌شود و عنوان فیلم هم دقیقا از همین نگاه معنا پیدا می‌کند. در واقع «بودن یا نبودن» نه فقط درباره زنده ماندن جسم، بلکه درباره کیفیت انسان بودن است.

یکی از مهم‌ترین دستاوردهای فیلم، شیوه مواجهه عیاری با احساسات است. او به‌جای ملودرام‌سازی اغراق‌آمیز، از واقع‌گرایی عصبی و خام استفاده می‌کند. دوربین او اغلب ناظر است، نه مداخله‌گر. شخصیت‌ها در قاب‌هایی زندگی می‌کنند که بیش از آنکه سینماییِ تزئینی باشند، شبیه بخشی از واقعیت روزمره‌اند. همین رویکرد باعث شده لحظات احساسی فیلم ضربه بیشتری داشته باشند و تماشاگر حس می‌کند با آدم‌های واقعی روبه‌رو است، نه تیپ‌های دراماتیک.

در سینمای عیاری، بحران معمولا از دل زندگی عادی بیرون می‌آید و «بودن یا نبودن» هم دقیقا بر همین اساس ساخته شده است. او نشان می‌دهد چگونه یک اتفاق پزشکی می‌تواند لایه‌های پنهان فرهنگ، مذهب و اخلاق اجتماعی را آشکار کند.

فیلم در زمان اکرانش نیز اهمیت زیادی داشت، چون یکی از نخستین آثار جریان اصلی سینمای ایران بود که مسئله اهدای عضو را به شکلی جدی و انسانی مطرح می‌کرد. اما ارزش فیلم فقط در «موضوع» آن نیست. بسیاری از فیلم‌ها موضوع مهم دارند اما فراموش می‌شوند. چیزی که «بودن یا نبودن» را ماندگار می‌کند، نگاه انسانی عیاری است. نگاهی که حتی در بحرانی‌ترین موقعیت‌ها نیز شخصیت‌ها را قضاوت نمی‌کند.

استفاده از ریتم آرام، دیالوگ‌های طبیعی، حذف موسیقی‌های احساساتی و اتکا به بازی‌هایی کنترل‌شده از جهت فرم اهمیت دارد. عیاری در «بودن و نبودن« مانند «آبادانی‌ها» و فیلم‌های جدید تر او مانند «خانه پدری» به دنبال خلق تعلیق از دل واقعیت است. او به تماشاگر فرصت می‌دهد فکر کند، نه اینکه فقط تحت تأثیر قرار بگیرد. همین ویژگی باعث می‌شود پایان فیلم، اثری ماندگار و تلخ داشته باشد.

«بودن یا نبودن» در جهان عیاری فقط یک رخداد پزشکی نیست. بلکه استعاره‌ای از ادامه یافتن زندگی در دیگری است. شاید به همین دلیل فیلم بعد از سال‌ها هنوز قدرت تأثیرگذاری دارد، چون پرسشی را مطرح می‌کند که همیشه برای انسان باقی می‌ماند، مرز میان بودن و نبودن کجاست؟

نکته پایانی اینکه همزمان با روز ملی اهدای عضو، فیلم «بودن یا نبودن» امروز پنجشنبه ۳۱ اردیبهشت ماه ساعت ۲۱ روی آنتن می‌رود.

عسل بدیعی، فرهاد شریفی، حسین ایل‌بیگی، نورعلی لطفی، مریم بوبانی، لوریک میناسیان، یدالله تیموری، نورالدین اعلمی، بیتا بادران، کتایون جهانگیری و چکامه چمن‌ماه در این فیلم به ایفای نقش پرداخته‌اند.