فیلم‌های ایرانی توقیفی دهه ۱۳۷۰

به گزارش فیلمزی، دهه ۷۰ شمسی یکی از مهم‌ترین دوره‌های تنش میان سینمای اجتماعی و ساختار نظارتی در ایران بود.

از یک طرف موج تازه‌ای از فیلمسازان می‌خواستند واقعیت‌های تلخ‌تر جامعه را نشان دهند و از طرف دیگر ممیزی هنوز آمادگی مواجه با این جنس سینما را نداشت. نتیجه‌ آن شد که فیلم‌ها یا توقیف شدند، یا با حذف گسترده اکران شدند یا سال‌ها بعد زمانی که فیلم از مزه افتاده بود رنگ پرده را دیدند.

در رسانه فیلمزی، سلسله مقاله‌هایی با هدفِ معرفی فیلم‌های توقیفی در دهه ۹۰ و ۸۰ نوشته شد و در این مقاله قصد داریم فیلم‌هایی که در دهه ۷۰ دستخوشِ توقیف، حذف، فشار و یا اصلاح شدند را معرفی کنیم.

• کارگردان: داریوش مهرجویی
• بازیگران:بیتافرهی،خسروشکیبایی،عزت‌الله‌انتظامی،گوهرخیراندیش،فردوس‌کاویانی، حمیده‌خیرآبادی، فتحعلی اویسی، سیما تیرانداز
• ژانر: اجتماعی
• سال تولید: ۱۳۷۰

فیلم «بانو» به کارگردانی داریوش مهرجویی در سال ۱۳۷۰ ساخته شد اما به دستور مستقیم معاون سینمایی وقت به مدت ۱۱ سال توقیف بود و در نهایت فیلم در سال ۱۳۷۷ رفع توقیف شد و به اکران عمومی درآمد.

داستان فیلم «بانو» درباره زنی از طبقه مرفه است که پس از خیانت همسرش، خانه‌اش را به پناهگاهی برای افراد فقیر و مستضعف تبدیل می‌کند و در نهایت با ناسپاسی و غارت خانه از سوی آن‌ها مواجه می‌شود.

برداشت‌های سیاسی یکی از مهمترین دلایل توقیف این فیلم بود. در واقع دلیل اصلی توقیف مسئولان وقت سینما فیلم را توهین به انسان و مردم متهم کردند و در این راستا رسانه‌هایی مانند روزنامه کیهان به محتوای فیلم تاخته و آن را نقد کردند که در نهایت منجر به توقیف آن از دهمین جشنواره فیلم فجر شد.

«بانو» پس از تغییرات مدیریتی در خرداد ۱۳۷۶، بدون هیچ تغییری رفع توقیف شد و در مهر ۱۳۷۷ به نمایش عمومی درآمد.

• کارگردان: محسن مخملباف
• بازیگران: اکبر عبدی،فاطمه معتمدآریا، ماهیا پطروسیان
• ژانر: اجتماعی
• سال تولید: ۱۳۷۱

فیلم «هنرپیشه» را نباید در فهرست فیلم‌های توقیفی دهه ۷۰ قرار داد. زیرا این فیلم جزو فیلم‌های به زعم مدیران وقت مسئله‌دار و پرحاشیه بود که زیر فشار ممیزی و نقدهای تند قرار گرفت ولی اکران شد.

مخملباف در دهه ۶۰ یکی از چهره‌های شاخص سینمای ایدئولوژیک بود. اما «هنرپیشه» نوعی فاصله گرفتن از گذشته فکری خودش محسوب می‌شد. قهرمان فیلم بازیگری است که میان شهرت، هنر، ایدئولوژی و زندگی شخصی سرگردان است. بسیاری از منتقدان آن زمان فیلم را نوعی تسویه‌حساب مخملباف با گذشته‌اش تلقی کردند.

در واقع فیلم تصویری طنزآمیز و گاه تلخ از مناسبات سینما، روشنفکری و شهرت ارائه می‌داد. این نگاه برای بخشی از جریان‌های فرهنگی و سیاسی آن دوره خوشایند نبود. اوایل دهه ۷۰ دوره‌ای بود که مخملباف از سینمای ایدئولوژیک به سمت سینمای فلسفی‌تر و شخصی‌تر حرکت می‌کرد. «هنرپیشه» یکی از نخستین نشانه‌های این تغییر بود و همین مسئله باعث واکنش‌های تند موافقان سابق او شد.

• کارگردان: محمدرضا هنرمند
• بازیگران: مهران مدیری، مینا لاکانی، حمید لولایی
• ژانر: اجتماعی
• سال تولید: ۱۳۷۳

این فیلم به دلیل پرداختن به عشق میان یک پسر مسلمان و یک دختر مسیحی و همچنین بسترهای اجتماعی دوران جنگ، به مدت ۳ سال توقیف بود و سرانجام در سال ۱۳۷۷ اکران شد.

داستان فیلم درباره دختری مسیحی به نام «ژانت پطروسی» (دانشجوی عکاسی) است که در بازار گل، دوربینش به سرقت می‌رود. جوانی مسلمان به نام «امیر» که به همراه پدرش گلفروش است، دزد را تعقیب کرده و دوربین ژانت را پس می‌گیرد. این اتفاق آغاز آشنایی و علاقه امیر به ژانت می‌شود. با وجود مخالفت‌های اولیه خانواده ژانت به دلیل تفاوت مذهبی، وقوع جنگ تحمیلی و بمباران هوایی که منجر به شهادت والدین ژانت می‌شود، مسیر زندگی هر دو را تغییر می‌دهد.

• نویسنده و کارگردان: داود میرباقری
• بازیگران: زنده یاد حسن فتحی، اکبرعبدی، داریوش ارجمد، پرویز پرستویی
• ژانر: کمدی، اجتماعی
• سال تولید: ۱۳۷۳

«آدم‌برفی» از اولین فیلم‌های جریان اصلی سینمای ایران است که به‌صورت مستقیم به مهاجرت غیرقانونی و تلاش برای خروج از کشور با لحنی طنزآمیز و البته انتقادی می‌پردازد.

فیلم درباره مردی به نام عباس است که آرزوی مهاجرت به خارج از کشور را دارد. او برای رسیدن به این هدف، به ترکیه می‌رود تا از آنجا راهی برای خروج پیدا کند، اما به دلیل محدودیت‌ها و مشکلات قانونی، موفق نمی‌شود.

عباس آقای «آدم برفی» چون می‌خواست به هر قیمتی از کشور وارد شود تصمیم عجیب و جسورانه می‌گیرد. او برای گرفتن ویزا و خروج از کشور، خود را به شکل یک زن درمی‌آورد و با هویتی جعلی وارد مسیری خطرناک و طنزآمیز می‌شود.

همین رویکرد میرباقری بود که «آدم برفی» را به‌دلیل پوشش زنانه اکبر عبدی و شوخی با مهاجرت به معروف‌ترین فیلم توقیفی دهه ۷۰ بدل شد.

این فیلم نمونه‌ای مهم از فاصله نگاه مدیران سینما با مخاطبان بود. نگاهی که با تغییر مدیریت‌های متفاوت همچنان وجود دارد. که بعد از اکران تبدیل به پدیده گیشه شد.

• کارگردان: بهروز افخمی
• فیلمنامه: مینو فرشچی و بهروز افخمی
• بازیگران: هدیه تهرانی، ابوالفضل عرب‌نیا
• ژانر:اجتماعی
• سال تولید: ۱۳۷۷

این فیلم هم گرچه توقیف نشد اما حملات شدیدی به آن شد و به یکی از جنجالی‌ترین اکران‌های پایان دهه ۷۰ تبدیل شد.

داستان فیلم درباره مدیر یک کارخانه به نام محمود بصیرت است که زندگی آرامی در کنار همسر و فرزندانش در زنجان دارد. پس از یک حادثه تصادف برای یکی از همکارانش، محمود برای پیگیری امور درمان او به بیمارستانی در تهران می‌آید. او در آنجا با پرستاری به نام سیما ریاحی آشنا می‌شود. این آشنایی به یک ازدواج موقت (صیغه) و مخفیانه ختم می‌شود، اما تصمیم سیما برای ادامه این رابطه و فاش کردن آن، زندگی محمود را وارد بحران، چالش‌ها و تراژدی‌های جبران‌ناپذیری می‌کند.

• کارگردان: جعفر پناهی
• نویسنده: کامبوزیا پرتوی
• بازیگران: فرشته صدرعرفایی، مائده طهماسبی، فاطمه نقوی
• ژانر:اجتماعی
• سال تولید: ۱۳۷۸

این فیلم اگرچه در ایران رنگ پرده به خود ندید، اما در دنیا با جوایز متعددی که دریافت کرد درخشید. جایزه شیر طلایی جشنواره فیلم ونیز در سال ۲۰۰۰ یکی از مهمترین ج.ایزی بود که دریافت کرد.

«دایره» از مهم‌ترین فیلم‌های اجتماعی تاریخ سینمای ایران است که روایتگر چالش‌ها و خطوط قرمز زندگی چند زن است که از زندان گریخته‌اند یا در جامعه با بن‌بست مواجه شده‌اند.

این فیلم هرگز در ایران اکران نشد.

• کارگردان: مسعود کیمیایی
• بازیگران: داریوش ارجمند، بی‌تا فرهی، میترا حجار، محمدرضا فروتن، مهدی فتحی پارسا پیروزفر
• ژانر:اجتماعی
• سال تولید: ۱۳۷۸

این فیلم توقیف نشد اما نسخه اکران‌شده آن با اصلاحات بسیاری همراه بود. در واقع فضای عصیان‌زده، بازتاب خشم طبقه فرودست شهری و انتقادی فیلم حساسیت ایجاد کرد.

فیلم درباره امیرعلی است که زنی به نام شریفه را که نامزد برادرش رضا بوده، به‌دلیل رابطه نامشروعش با مردی به نام احمد به قتل رسانده، پس از دوازده سال از زندان آزاد می‌شود. پیش از آزادی، هم سلولی اش محسن دربندی، انگشتری به او می‌دهد و به او سفارش می‌کند پس از گرفتن طلب او از مردی بیرون از زندان، از زنی به نام مجدی حمایت کند و سر و سامانی به زندگی او بدهد.

• کارگردان: رخشان بنی اعتماد
• بازیگران: گلاب آدینه، محمدرضا فروتن، باران کوثری، مهراوه شریفی‌نیا، ابراهیم شیبانی، حمیرا ریاضی، محسن قاضی‌مرادی
• ژانر:اجتماعی
• سال تولید: ۱۳۷۹

فیلم «زیر پوست شهر» به‌دلیل پرداخت به فقر، مسائل کارگری، شکاف‌های اجتماعی و فضای سیاسی دوران انتخابات مجلس ششم، فیلمی بحث‌برانگیز شد و برخی جریان‌های سیاسی این فیلم را نمونه‌ای «سیاه‌نمایی» و یا همان آثار مسئله دار عنوان کردند.

این فیلم در آن زمان بیانگر مرز میان توقیف و تحمل سیاسی بود.

• کارگردان: بهرام بیضایی
• بازیگران: مژده شمسایی، مجید مظفری، سحر دولتشاهی، عنایت بخشی
• ژانر:اجتماعی
• سال تولید: ۱۳۷۹

بهرام بیضایی مسیر پر چالشی را برای دریافت مجوز این فیلم پیمود. «سگ کشی» در جشنواره فجر ۱۳۷۹ نمایش داده شد، با استقبال گسترده منتقدان و تماشاگران روبه‌رو شد و در اکران عمومی بیش از ۹۲۱ هزار تماشاگر جذب کرد و یکی از پرفروش‌ترین فیلم‌های آن دوران شد.

دلیل اینکه نام «سگ‌کشی» در فهرست فیلم‌های مسئله‌دار دهه ۷۰ دیده می‌شود این است که فیلم تصویری تلخ و انتقادی از فضای اقتصادی و اجتماعی پس از جنگ ارائه می‌داد و برخی محافل آن را مصداق «سیاه‌نمایی» می‌دانستند و در اکران عمومی دچار اصلاحات و کوتاه‌شدن نسخه نمایش شد، اما به مرحله توقیف کامل نرسید.

• کارگردان: احمدرضا درویش
• بازیگران: میترا حجارف محمدرضا فروتن
• ژانر:اجتماعی/ دانشجویی
• سال تولید: ۱۳۷۹

«متولد ماه مهر» فیلمی توقیفی نبود. اما یکی از آثار سیاسی، دانشجویی و جنجالی اواخر دهه ۷۰ به شمار می‌رفت. فیلمی که در زمان خود اکران شد و حتی با استقبال مخاطبان جشنواره فجر روبه‌رو شد. اما به‌دلیل مضمون اعتراضی و فضای ملتهب دانشگاهی‌اش، همواره در کنار آثار حساس و بحث‌برانگیز سینمای ایران از آن یاد می‌شود.

فیلم داستان زندگی دو دانشجوی رشته جامعه‌شناسی به نام‌های دانیال و مهتاب است. دانیال جوانی از طبقه پایین و اهل جنوب کشور است و مهتاب دختری از یک خانواده مرفه و سنتی است. عشق میان این دو به دلیل تفاوت‌های طبقاتی، اعتقادی و تنش‌های تند سیاسی-دانشجویی دوران اصلاحات (مانند موضوع جداسازی جنسیتی در دانشگاه)، با بحران‌ها و مخالفت‌های شدیدی روبه‌رو می‌شود.

در پایان ذکر این نکته مهم و ضروری است که سینما در دهه ۷۰ از فضای ایدئولوژیک دهه ۶۰ فاصله گرفت و به سمت واقعیت اجتماعی رفت. اما ممیزی هنوز با این تغییر هماهنگ نشده بود. بخش مهمی از فیلم‌های مسئله‌دار دهه ۷۰ درباره موضوعاتی همچون بحران خانواده، مهاجرت، زنان، فقر شهری،فروپاشی اخلاقی بودند.

نکته قابل توجه این است، بسیاری از فیلم‌هایی که در ایران توقیف یا محدود می‌شدند، در جشنواره‌های جهانی مورد تحسین قرار می‌گرفتند و همین مسئله چرایی و علامت سوال‌های متعددی را برای مخاطب به وجود می‌آورد که فیلم چه موضوع ویزه‌ای داشت که مسئولان وقت سینمای تاب دیدن‌اش را نداشتند و حکم به سانسور و یا توقیف اثر می‌دادند اما دنیا آنر تحسین می‌کرد!

فیلم‌ها در این دوره واقعیت را بی‌پرده‌تر نشان می‌داد ولی دائما میان توقیف و اکران معلق بود.