معرفی فیلم‌های توقیفی یا سانسور شده دهه ۱۳۶۰ | از بیضایی تا کیمیایی

به گزارش فیلمزی، برخلافِ این موضوع که مشهورترین فیلم‌های توقیفی تاریخ سینمای ایران متعلق به دهه‌های ۷۰، ۸۰ و ۹۰ شمسی هستند، دهه ۶۰ را باید به اکراه در اکرانِ فیلم‌های مسئله‌دار و یا آثار قربانی تغییرات مدیریت و جنگ دانست.

به این معنا که آثار سینمای ایران در این دوران صرفا به دلایل سیاسی مستقیم توقیف نشد، بلکه به‌دلیل تغییر مدیران، تغییر سیاست‌های فرهنگی، فضای جنگ، اختلاف نهادهای تصمیم‌گیر یا دگرگونی معیارهای ممیزی آسیب دیدند.

• کارگردان: بهرام بیضایی
• بازیگران: سوسن تسلیمی، رضا بابک، سیامک اطلسی
• ژانر: سینمای هنری
• سال تولید: ۱۳۵۷

فیلم «چریکه تارا» نخستین فیلم توقیفی این دهه به شمار می‌رود.

این فیلم داستان بیوه‌زنی به نامِ تارا است که همراهِ دو کودکِ خردسال خود از ییلاق به کومه‌اش بازمی‌گردد. در راه می‌شنود که پدربزرگش مرده، و در جاده جنگلی به مردی غریب برمی‌خورد که جامه تاریخی پوشیده و شتابان می‌گذرد.

تارا میان میراث پدربزرگ شمشیری پیدا می‌کند که نمی‌داند با آن چه کند. نخست می‌کوشد به جای داس به کارش گیرد. اما شمشیر به این کارها نمی‌آید و تارا آن را به رودخانه می‌اندازد. او دوباره مردِ تاریخی را می‌بیند، که سرداری از تبار جنگجویان منقرض‌شده است که از او جز شمشیر پدربزرگ هیچ نشانی نمانده‌است. مرد باز ناپدید می‌شود. تارا هنگامِ جزر دریا شمشیر را می‌یابد و آن را به مرد تاریخی می‌دهد. اما او که عاشق تارا شده‌است و قادر نیست به دنیای خود بازگردد.

«چریکه‌ تارا» در بخشِ «نوعی نگاه» جشنوارهٔ فیلمِ کنِ ۱۹۸۰ و جشنواره سن‌سباستین به نمایش درآمد.

• کارگردان: بهرام بیضایی
• بازیگران: سوسن تسلیمی، علیرضا خمسه، زنده یاد امین تارخ
• ژانر: درام/ تاریخی
• سال تولید: ۱۳۶۰

بهرام بیضایی علاوه بر «چریکه تارا»، فیلمِ «مرگِ یزدگرد» را بر اساس نمایش‌نامه‌ای به همین نام در سال ۱۳۶۰ کارگردانی کرد و تنها نمایش این فیلم در نخستین جشنواره فیلمِ فجر بود.

 مؤبد، سرکرده و سردار سپاه یزدگرد سوم در آسیابی نزدیک مرو گرد می‌آیند تا آسیابان، همسر و دختر او را به اتهام قتل پادشاه محاکمه کنند. روایت‌های آسیابان، همسر و دخترش با هم تعارض دارد. یکی می‌گوید پادشاه را به جرم تجاوز به همسرش کشته، دیگری می‌گوید جسدی که با جامه‌ پادشاه بر میانه‌ آسیاب افتاده، آسیابان است که به دست پادشاه کشته شده تا همه تصور کنند که پادشاه مرده است. بیرون از آسیاب سپاه شاهِ مقتول با اعراب مسلمان درجنگ و گریزند.

این فیلم با وجود موفقیت‌های بین‌الملی، هیچ‌گاه مجوزِ اکران عمومی گسترده و رسمی در سینماهای سراسر کشور پیدا نکرد.

• کارگردان: مسعود کیمیایی
• بازیگران: فریماه فرجامی، سعید راد، خسرو شکیبایی، سعید پیردوست
• ژانر: تریلر هیجان‌انگیز سیاسی
• سال تولید: ۱۳۶۰

مسعود کیمیایی فیلم «خط قرمز» را بر اساس «شب سمور» فیلمنامه بهرام بیضایی کارگردانی کرد. این اثر درام با تکیه بر فضای ملتهب روزهای انقلاب، روایتگر داستان یکی از ماموران ساواک است که هویت واقعی‌اش در جریان حوادث برای همسرش فاش می‌شود.

بیضایی «شب سمور» را در سال ۱۳۵۵ می‌گذشت و تمرکز آن بر معماهای اخلاقی-فلسفی در یک مجلس عروسی بود. اما کیمیایی پس از خرید این فیلمنامه در فروردین ۱۳۶۰، آن را بازنویسی کرد و قصه را در فضای روزهای پرالتهاب انقلاب ۵۷ تغییر داد. نکته جالب ماجرا این بود که حدود ۵ دقیقه از تصاویر واقعی و مستندی که خودش از تظاهرات سال ۵۷ ضبط کرده بود را در فیلم گنجاند.

این فیلم پس از تنها یک اکران در اولین دوره جشنواره فیلم فجر سال ۱۳۶۱، به مدت ۳۷ سال توقیف شد تا اینکه در اسفند ۱۳۹۷ به نمایش درآمد.

این فیلم به دو دلیل حجاب و برداشت‌های سیاسی توقیف شد. به این معنا که فیلم پیش از اجباری شدن حجاب ساخته شده بود و به دلیل بی‌حجابی بازیگران زن موفق به اکران عمومی نشد. همچنین برداشت از دیالوگ‌های سیاسی دوپهلو، طبق روایت تهمینه میلانی که در آن زمان منشی صحنه بود، مزید بر علت شد.

• کارگردان: علیرضا داودنژاد
• نویسنده: مسعود بهنود
• بازیگران: جمشید مشایخی،عزت‌الله انتظامی، داوود رشیدی، مسعود بهنود و محمدرضا داوودنژاد
• ژانر: اجتماعی / سیاسی
• سال تولید: ۱۳۶۲

این فیلم توقیف نشد اما با سانسور و محدودیت‌هایی در اکران مواجه شد.

داستان «خانه‌ عنکبوت» پس از انقلاب را روایت می‌کند. در بحبوحه ماجرای حمله نظامی طبس، چهار مرد (تقی نیا، کامران، ثابتیان و تیمسار)، که وابستگی‌هایی به نظام شاهنشاهی پهلوی دارند، در ویلایی گرد آمده‌اند و در انتظارند تا کودتا پیروز شود.

حمله نظامی طبس شکست می‌خورد و چهار مرد مستأصل از وضع خود و ترس از گرفتار شدن دیوانه وار به جان هم می‌افتند و یکدیگر را از پا در می‌آورند.

• کارگردان: بهرام بیضایی
• بازیگران: سوسن تسلیمی، عدنان عفراویانف، پرویز پورحسینی
• ژانر: درام و ضدجنگ
• سال تولید: ۱۳۶۴

یکی از فیلم‌های تحسین شده بهرام بیضایی «باشو غریبه کوچک» است. فیلمی با روایت انسانی از جنگی خانمان سوز. این فیلم در سال ۱۳۶۴ ساخته شد اما پس از چند سال توقیف در سال ۱۳۶۸ به نمایش عمومی درآمد.

این فیلم سینمایی داستانی جذاب را در دل روزهای جنگ تحمیلی ایران و عراق روایت می‌کند. داستان باشو غریبه کوچک در یک بمباران در جنوب ایران رقم می‌خورد و پسرکی به نام باشو، که ویرانی خانه و خانواده‌اش را به چشم دیده، خود را پشت یک ماشین باری انداخته و خوابش می‌برد؛ او هنگامی که چشم می‌گشاید به جایی جنگلی در شمال ایران رسیده است. باشو از ترس انفجارهای عملیات راه‌سازی می‌گریزد و در آن سوی بیشه به شالیزار زنی به نام نایی می‌رسد که با دو فرزند خردسال و در غیاب شوهرش زندگی و کار می‌کند.

نمایش غیرمستقیم تبعات جنگ و آوارگی مردم و تفسیرهای افراطی‌ از برخی صحنه‌های این فیلم در آن زمان حساسیت‌هایی را برانگیخت که موجب شد «باشو غریبه کوچک» از حضور بر پرده‌ها منع شود.

• کارگردان: مسعود کیمیایی
• بازیگران: جمشید هاشم‌پور، فریماه فرجامی، فرامرز صدیقی،محمد صالح علا
• ژانر: احتماعی
• سال تولید: ۱۳۶۴

این فیلم اگرچه توقیف نشد اما در زمان اکران با سانسورهای بسیاری مواجه شد. شاید جالب باشد که بدانید جمشید هاشم‌پور بازیگر اصلی این فیلم، به دلیل تراشیدنِ کامل موی سرش، در تصمیمی عجیب نزدیک به ۳ سال ممنوع‌الکار شد.

در خلاصه داستان فیلم چنین آمده است: در جلسه‌ای در بانكوک تصمیم گرفته می‌شود كه ۲۰ تُن هروئین خالص برای توزیع در دانشگاه،‌ مدارس، كارخانه‌ها و جبهه‌های جنگ به ایران حمل شود. زن و مرد جوانی پس از دستگیری در بازجویی ارتباط خود را با شبكه بین‌المللی قاچاق و پخش مواد مخدر فاش می‌كنند.

زن در زندان خودكشی می‌كند و مرد اطلاعات خود را درباره ارتباط پدرش با شبكه قاچاق و پخش مواد مخدر در اختیار بازجو می‌گذارد. پلیس، راه را بر تریلی حامل مواد مخدر می‌بندد. در اتوبان منتهی به پایتخت،‌ راننده تریلی در درگیری با سردسته گروه،‌ تریلی را به پمپ بنزین می‌كوبد و موجب انفجار آن و از بین رفتن مواد مخدر می‌شود.

• کارگردان: بهرام بیضایی
• بازیگران: سوسن تسلیمی، داریوش فرهنگ
• ژانر: خانوادگی
• سال تولید: ۱۳۶۶

دست‌اندازی برای بهرام بیضایی در دهه ۶۰ تمامی نداشت. زیرا بعد از سه فیلم «چریکه تارا»، «مرگ یزدگرد»، «باشو غریبه کوچک» نوبت به فیلم «شاید وقتی دیگر» رسید.

این فیلم توقیف نشد بلکه با مشکلات متعدد برای نمایش مواجه شد و در نهایت آخرین فیلمی بود که سوسن تسلیمی در سینمای ایران نقش آفرینی کرد.

• کارگردان: محسن مخملباف
• بازیگران: شیوا گرده،عبدالرحمان پالای،مندرس سامانجلار،آکن تونژ
• ژانر: عاشقانه
• سال تولید: ۱۳۶۹

این فیلم یک عاشقانه در سه اپیزود است که تمام فیلم به زبان ترکی استانبولی است. این فیلم در نهمین جشنواره فیلم فجر اکران شد و نامزد سیمرغ بلورین فیلمبرداری برای این دوره از جشنواره شد. اما پس از آن محاقِ توقیف رفت و هرگز اکران نشد.

یکی از دلایل اصلی توقیف این فیلم محتوای عاشقانه فیلم و حساسیت‌های فرهنگی در آن دوران بود.