فیلم‌های ایرانی درباره عاشورا و مراسم مذهبی | از درویش تا تقوایی

به گزارش فیلمزی، پرداخت به واقعه عاشورا از منظر اهمیت خودِ موضوع و همچنین نگاهِ آیینی به فرهنگِ عاشورایی، همواره مورد توجه فیلمسازان سینمای ایران بوده است.

در این گزارش فیلم‌هایی که مستقیما به موضوع عاشورا و یا نگاه آیینی در قالب مستندهای مولف اشاره داشته‌اند معرفی می‌شود.

بخش اول شامل آثاری است که مستقیم به واقعه عاشورا ارتباط دارند.

• کارگردان: شهرام اسدی
• فیلمنامه: بهرام بیضایی
• بازیگران: عزت‌الله انتظامی، لادن مستوفی، عیلرضا شجاع نوری، جمشید مشایخی
• سال پخش: ۱۳۷۳

«روز واقعه» یک فیلمِ درامِ تاریخی که از روی فیلمنامه‌ای به همین نام از بهرام بیضایی ساخته شد و در جشنوارهٔ فیلمِ فجرِ سال ۱۳۷۳ جایزه‌ها گرفت.

عبدالله جوانی نصرانی است که تازه اسلام آورده و دل در گروِ عشقِ راحله، دخترِ زید، دارد. در جشنِ عروسیشان مسافری اخبارِ کوفه و کربلا را می‌رساند، ولی هیچ یک از بزرگان مجلس به اهبار واصله اعتنایی نمی‌کنند و عبدالله ندایی می‌شنود که به یاریِ کسی فرا می‌خواند. پس مجلس را ترک کرده و به سوی کربلا می‌تازد.

راحله و سه برادرش به تعقیب او می‌روند و کنارِ برکه‌ای خفته پیدا می‌کنند. برادران به رویش شمشیر می‌کشند. اما راحله، با شنیدنِ سخنِ عبدالله، او را به ادامه راهش تشویق می‌کند.

بهرام بیضایی فیلم‌نامه روز واقعه را سالِ ۱۳۶۱ نوشت و سالِ ۱۳۶۳ به صورتِ کتاب منتشر کرد. اما سال‌های سال ساخته نشد.

بیضایی در گفتگویی با جواد طوسی در بهارِ ۱۳۸۸ گفته بود: نگذاشتند «روز واقعه» را خودم بسازم. ده کارگردان عوض شد و من تعجب می‌کردم که این همه آدم نمی‌توانند این فیلم را بسازند. حتی گفتند واروژ کریم مسیحی این فیلم را بسازد. خوشحال می‌شدم اگر او این فیلم را می‌ساخت. حتی اسم آقای محمدرضا اصلانی را آوردند. خیلی‌ها عقیده داشتند که چند جای فیلم را باید عوض کنم، امّا من برای عوض کردن نرفتم. به هر حال آقای اسدی مهارتش را داشت که لااقل تعداد جاهایی را که می‌خواستند عوض شود به سه برساند و فیلمی بسازد شبیه فیلم‌هایی که قرار است از تلویزیون پخش شود.

بیضایی تاکید کرد که اصلا نمی‌خواهم بگویم راضی هستم یا نه. تمام حرف من این است که من این فیلم را این‌طور نمی‌دیدم. این فیلم شباهتی به فیلم‌هایی که ساخته بودم، ندارد.

• کارگردان: مجتبی راعی
• بازیگران: هانیه توسلی، احمد مهرانفر، آفرین عبیسی
• سال پخش: ۱۳۸۷

این فیلم یک ملودرام دینی، داستان دكتر مريم شيرازی با گروهی از پزشكان هلال احمر برای كمك به مردم عراق عازم اين كشور می‌شود و تصميم به جستجو برای يافتن خواهر گمشده اش می‌گيرد.

• کارگردان: احمدرضا درویش
• بازیگران: آرش آصفی، پوریا پورسرخ،حسن پور شیرازی، بابک جمیدیان فرهاد قائمیان، هدیه تهرانی
• سال پخش: ۱۳۹۱

«رستاخیز» که با نام «روز رستاخیز» هم شناخته می‌شود، فیلمی تاریخی مذهبی به شمار می‌آید. این فیلم در جهان غرب با عنوان «حسین آنکه گفت نه» شناخته می‌شود. «رستاخیز» در سی و دومین دوره جشنواره فیلم فجر در ۱۱ بخش نامزد دریافت سیمرغ بلورین شد و در نهایت در ۸ بخش از جمله بهترین فیلم و بهترین کارگردانی سیمرغ بلورین را از خود کرد.

این فیلم در روز ۲۴ تیر ۱۳۹۴ با مجوز قانونی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی به اکران عمومی درآمد اما ساعاتی پس از آن در پی انتقاد برخی علمای دینی و اعتراض برخی از افراد مذهبی با محتوای آن از جمله به تصویر کشیدن حضرت عباس از پرده سینماها پایین آمد.

از سوی وزیر ارشاد وقت به درویش پیشنهاد داده شده که صورت شخصیت مورد اختلاف برای نمایش را با تاباندن نور بپوشانید اما درویش این کار را از نظر فنی برای رستاخیز غیرممکن عنوان کرد.

• کارگردان: فریبرز صالح
• بازیگران: فرامرز قریبیان، جلال پیشواییان
• سال ساخت: ۱۳۶۱

سفیر نخستین فیلم تاریخی پس از انقلاب بوده و اولین فیلم ایرانی است که با هزینه پانزده میلیون تومانی در سال ۱۳۶۱ می‌توان به آن لقب سوپر پروداکشن داد.

قیس بن مسهر با نامه‌ای از سوی حسین بن علی برای سلیمان بن صرد خزاعی راهی کوفه می‌شود که در راه توسط مأموران ابن زیاد والی کوفه دستگیر و به زندان می‌افتد. در زندان به وی گفته می‌شود که در صورت سخنرانی علیه حسین بن علی از زندان آزاد خواهد شد، وی با پذیرفتن این شرط به روی منبر رفته اما علیه یزید سخنرانی می‌کند.

• کارگردان: کیانوش الوند
• سال ساخت: ۱۳۹۴

«ناسور» نام یک انیمیشن ایرانی از نبرد کربلا است. این انیمیشن روایت زندگی عبیدالله بن حر جعفی یکی از اهالی کوفه است که از حسین بن علی دعوت کرده تا به کوفه بیاید و زمانی که می‌شنود سپاه به کوفه نزدیک شده است، از این شهر خارج می‌شود تا با حسین روبرو نشود، اما ناگهانی با او روبرو شده و مجبور می‌شود تا دست رد به سینه حسین بزند.

بخش دوم این گزارش به معرفی مستندهای مؤلف درباره آیین، سوگواری و فرهنگ عاشورا اختصاص دارد.

• کارگردان: ناصر تقوایی
• سال ساخت: ۱۳۵۰

تقوایی در این مستند به ثبت آیین عزاداری بوشهر، سنج‌ودمام و نوحه‌خوانی بخشو پرداخته است.

ناصر تقوایی در مستند «اربعین» صرفاً به‌دنبال نمایش یک آیین مذهبی نیست، بلکه در پس آن تلاش می‌‏کند تا روایتی جامعه‏‌شناسانه و مردم‌‏شناختی از یک باور جمعی و تجلی آن در مناسک و آیینی مذهبی را صورت‏‌بندی کند. وقتی فیلم را می‏‌بینید گویا این فیلم یک قطعه موسیقایی بسیار فهیم است که درباره آن اندیشیده شده و پشت آن فکر است.

• کارگردان: ناصر تقوایی
• ساخت: اوایل دهه ۸۰

زمانی که قرار بود تعزیه به عنوان بخشی از فرهنگ ایران زمین در سازمان یونسکو ثبت جهانی شود، ناصر تقوایی فیلم کوتاه «تمرین آخر» را ساخت.

تقوایی قصد داشت نسخه بلند «تمرین آخر» را هم بسازد، انتظاری که البته به سرانجام نرسید.

او درباره‌ چگونگی ساخت «تمرین آخر» توضیح داده بود: «فرمی از یونسکو آمده بود تا برای ثبت تعزیه در این سازمان باید فیلم ۱۰ دقیقه‌ای درباره لباس در تعزیه، موسیقی و شیوه بازیگری آن ساخته شود تا ضمیمه مدارک ثبت تعزیه شود و ما به دلیل زمان کم، مجبور بودیم در حین تمرین برای ساخت فیلم بلند یک ساعته درباره تعزیه، این فیلم ۱۰ دقیقه‌ای را هم بسازیم. اگر محمدحسین ناصربخت (پژوهشگر حوزه نمایش‌های ایرانی) در این طرح حضور نداشت شاید بسیاری از چیزها را از دست می‌دادم. در بخش دوم تعزیه هم که در حضور مردم اجرا می‌شود، نتوانستم زمینه اجرایی که دلم می‌خواست را فراهم کنم زیرا تعزیه واقعی را می‌توان فقط در روز عاشورا و در جمع مؤمنان اجرا کرد اما در این فیلم چند روز قبل با دو وانت و بلندگو در شهر راه افتادیم و اعلام کردیم که در روز جمعه می‌خواهیم قسمت پایانی تعزیه را فیلم‌برداری کنیم و از مردم خواهش کردیم که با لباس مشکی در این مراسم شرکت کنند که البته آن‌ها هم با ما بسیار همکاری کردند تا حال و هوای عزاداری در تعزیه ایجاد شود. من به تعزیه به عنوان یک نمایش ایرانی نگاه کردم. البته نباید فراموش کنیم که نظم بیشتری در نمایش نسبت به تعزیه وجود دارد.»

«تمرین آخر تعزیه حر دلاور»، مبتنی بر متن کلاسیک تعزیه حر دلاور، نوشته میرعزای کاشانی است که در اوایل حکومت قاجار نوشته شده و از معتبرترین متون در میان تعزیه‌نامه‌های چند گانه حر دلاور است. روایت این تعزیه، بر خلاف تعزیه‌های دیگر، کلاسیک نبوده و به شیوه‌ای کاملا حماسی اجرا می‌شود و به همین دلیل در عمق اسطوره‌های کهن ایرانی ریشه دارد.

• کارگردان: بهمن کیارستمی
• ساخت: اواخر دهه ۷۰فیلمی که کیارستمی در مشهد ساخته است و به مفهوم منحصر به فرد «تباکی» در سنت سوگواری شیعیان می‌پردازد.  

تباکی به معنای «تظاهر به گریستن» است، حتی وقتی فرد واقعاً اندوهگین نیست. این یک مفهوم کاملاً شیعی است که می‌گوید اگر توانایی گریستن واقعی نداری، همین که تظاهر به گریستن بکنید کافی است.

کیارستمی درباره چگونگی ساخت این مستند گفته بود که سال ۷۸ یا ۷۹، در یک آموزشگاه مداحی به نام مکتب الذاکرین با گروهی از مداحان شناخته‌شده ایران آشنا شدم و با آنها به مشهد رفتیم. این سفر فرصتی شد تا درباره فلسفه تباکی با آنها گفت‌وگو کنم. در واقع، این فیلم یک پژوهش تصویری است که در قالب مستند ارائه شد. آن زمان تجربه‌ام محدود بود، اما همین اولین تجربه‌ام، پایه‌ای شد برای ادامه راهم در مستندسازی.

• کارگردان: منوچهر طیاب
• سال ساخت: ۱۳۴۹

فیلم «ایران، سرزمین ادیان» ساخته منوچهر طیاب در گروه فیلم‌های آیینی، مردم‌نگارانه مرتبط با فرهنگ عاشورایی قرار می‌گیرد.

منوچهر طیاب از چهره‌های مهم مستندسازی ایران است و خود فیلم هم به‌جای روایت خطی مذهبی، با نگاه مشاهده‌گر و ترکیبی سراغ آیین‌ها و فضاهای دینی در ایران می‌رود. در واقع فیلم مراسم آیینی در مسجدها، کلیساها، تکایا و آتشکده‌ها را کنار هم قرار می‌دهد.

فیلمساز بدون استفاده از گفتار و با فرمی تجربی عبادتگاه های رسمی و توحیدی کشور را نشان می دهد. در این فیلم مخاطب شاهد مراسم آئینی در مسجدها، کلیساها وتکایا و آتشکده ها است که به شکل تازه ایی در کنار هم قرار گرفته اند و در نگاهی کلی مستند ایران سرزمین ادیان مجموعه زیبایی از ادیان الهی و مراسم آئینی که در ایران کنار هم حیات معنوی واحدی را تشکیل می دهد.