هوش مصنوعی به دل تاریخ بوشهر رفت | «لبالب» چگونه ناخدا عباس را دوباره زنده کرد؟

به گزارش فیلمزی، در خبرها چنین آمد که سریال مستند داستانی «لبالب» به‌عنوان نخستین سریال ایرانی ساخته‌شده با هوش مصنوعی آماده نمایش شده است.

در همین راستا رسانه فیلمزی در گفت‌وگو با علیرضا دباغ تهیه‌کننده و یکی از کارگردان‌های این مجموعه درباره کم‌وکیف ساخت این سریال با هوش مصنوعی توضیحاتی ارائه داد.

علیرضا دباغ تهیه‌کننده درباره نمایش این سریال گفت: این سریال در ۵ قسمت سی دقیقه‌ای تهیه شده و همچنین یک فیلم‌ سینمایی مستند ۸۲ دقیقه‌ای هم از این‌ مجموعه برای حضور در جشنواره‌های فیلم در دست تهیه است.

دباغ با اشاره به پیشینه تولید این مجموعه گفت: سریال مستند داستانی «لبالب» درباره زندگی ناخداعباس دریانورد، مشهورترین ناخدای دوره قاجار و شاعر و مرثیه‌سرای برجسته بوشهری است. تحقیق و ساخت این اثر از سال ۱۳۸۹ در تهران، بوشهر و اهواز آغاز شد و پس از ۱۵ سال به سرانجام رسید.

وی ادامه داد: ناخداعباس سال ۱۳۳۳ درگذشت و هنگامی که در سال 1389 تصمیم به ساخت این اثر گرفتیم به این باور رسیدیم که اگرچه صداوسیما طرح ما را تصویب کرده بود اما برای برآورد مالی کار زمان بیشتری لازم بود بنابرین  اگر می خواستیم منتظر کمک مالی این سازمان یا جذب اسپانسر بمانیم همان تعداد محدودی از مردم جنوب که ناخدا را از نزدیک دیده بودند را نیز از دست خواهیم داد بنابراین ما برای ساخت مستند با کمترین امکانات و هزینه شخصی،به گوشه گوشه ایران سفر کردیم و به سراغ افراد سالمندی رفتیم که او را از نزدیک دیده بودند. با آنها گفت‌وگوهایی انجام شد و خاطراتشان از ناخدا عباس را به ثبت رساندیم و با پژوهش‌های جمع‌آوری شده ساخت یک سریال مستند داستانی درباره این شخصیت مهم و تاثیرگذار تاریخی را طراحی کردیم.

داستان زندگی ناخدا عباس فراز و فرود و ماجراهای بسیاری  داشت و در تمام مراحل کار به این موضوع فکر می‌کردیم که چطور می‌توانیم بخش‌های داستانی سریال را مانند دریانوردی، طوفان دریایی و ماجراهایی که در حوزه جنگ دریایی در خلیج فارس را داشت به تصویر بکشیم و خب حدود ۱۰ سال در تلاش بودیم که منابع مناسب مالی را جذب کنیم تا بتوانیم صحنه‌ها را بازسازی کنیم. در این مسیر حتی صدا و سیما که طرح را تصویب کرده بود نیز نمی‌توانست یا نمی خواست از عهده بودجه مخارج برآید.

بنابراین تمام این مدت همچنان به گردآوری اسناد، مدارک و مصاحبه‌هایی که راهنمای پروژه بود ادامه دادیم تا اینکه موضوع هوش مصنوعی و کار با آن مطرح شد. با بهره بردن از این تکنولوژی تازه متولد شده توانستیم ساخت بخش‌هایی داستانی سریال را به انجام برسانیم و هزینه‌ها را به شکل محسوس کاهش دهیم. 

دباغ در پاسخ به این سوال که آیا پروژه با موانع و یا موضع‌گیری‌هایی مبنی بر چرایی استفاده از هوش مصنوعی روبرو نشده است؟ اظهار داشت: ما در استفاده از هر تکنولوژی جدیدی به خصوص در حوزه رسانه با مقاومت‌هایی در طول تاریخ مواجه بوده‌ایم . اسناد تاریخی هم گواه همین مطلب است. زمانی که رادیو وارد ایران شد حکومتِ وقت با استفاده از آن مخالفت جدی داشت و انحصار کار را نیز در اختیار قرار داشت.

این تهیه‌کننده ادامه داد: من در زیر زمین ساختمان قدیمی رادیو در میدان ارگ اسناد و مدارکی را دیدم که اگر فردی می‌خواست رادیویی در خانه داشته باشد حتما باید از حکومت پهلوی مجوز می‌گرفت. این موضوع  برای اینترنت هم وجود داشته و دارد و به تبع در حوزه هوش مصنوعی و به نوعی آغاز تغییر اما و اگرهایی وجود دارد. اما به گمان من چالشهای استفاده از هوش مصنوعی از جنس دیگری است. با این حال ما توانستیم از هوش مصنوعی برای قسمت‌های داستانی این سریال بهره ببریم.

وی در پاسخ به این سوال که از نظر کیفی استفاده از هوش مصنوعی کارآمد بود گفت: هنوز سریال به نمایش در نیامده تا از نقطه نظرهای کارشناسان بهره ببریم اما تیزری منتشر شده که کیفیت خوبی دارد. ولی مطمئنم هوش مصنوعی در حالِ روز به‌روز شدن است و در سال‌های آینده کیفیت بهتر و بالاتری خواهد داشت.

علیرضا دباغ درباره چگونگی استفاده از هوش مصنوعی گفت: طبیعتا ساخت مستند بر مبنای اسناد مکتوب و شفافی رخ می‌دهد. شخصیت‌هایی که راوی این جریان بودند، یا شاهدان عینی و یا بازماندگانی از حادثه بودند که اتفاق‌ها را روایت می‌کردند. اما تمامی بخشهای داستانی مستند که مرتبط با زندگی ناخدا عباس است و از دوران ناصرالدین شاه قاجار تا اوایل پهلوی دوم به طول می انجامد را به‌طور کامل با هوش مصنوعی بازسازی کردیم.

وی ادامه داد: در روایت داستانی جز چهار قطعه عکس از ناخدا عباس هیچ منبع تصویری در دسترس نبود. حتی یک نوار صوتی هم از او در ایران پیدا نکردیم که آن را مبنای کار قرار دهیم. بنابراین وقتی برای بیان یک شخصیت تاریخی، نه صوت و نه تصویری از او موجود باشد، هوش مصنوعی تنها تکنولوژی پیشرفته‌ای بود که به‌عنوان نیروی کمکی کنار ما بود تا بتوانیم صحنه‌های مورد نیاز را بازسازی کنیم.

دباغ در پاسخ به این سئوال که استفاده از هوش مصنوعی در بازسازی شخصیت‌های تا چه اندازه‌ مفهوم اصالت را حفظ  و یا تقویت می‌کند؟ گفت: قطعا برای انجام یک کار مستند، اصالتِ روایت مهم است. و همین موضوع باعث شد که برای هریک از این صحنه‌ها، ساعت‌ها بلکه ماه‌ها پژوهش کنیم و تصویری که به فضا نزدیک باشد را به عنوان رفرنس در اختیار تیم جوان و خوش ذوق هوش مصنوعی خود در مؤسسه فرهنگی پژوهندگان امید سرزمین هنر قرار دهیم تا بازسازی ها را مطابق اسناد و شواهد متقن تاریخی انجام دهند.

وی ادامه داد: به عنوان مثال ناخدا عباس کاپیتان کشتی به نام پرسپولیس است که این کشتی، به‌عنوان اولین کشتی جنگی ایران در دوران قاجار معرفی  می‌شود و فقط یک عکس و یک نقاشی  از این کشتی وجود داشت. اما هوش مصنوعی به ما کمک کرد که بتوانیم ابعاد مختلف این کشتی و عظمت  آن را به خویی به تصویر بکشیم. در عین حال مطمئن هستم که این تکنولوژی در آینده، با استناد به اسناد و مدارک موجود کمک شایسته‌ای به پروژه‌های تاریخی بکند.

این تهیه‌کننده تلویزیون در پاسخ به این نکته که آیا دیتاهای هوش مصنوعی در بازسازی تاریخی دقت نظر دارند؟

 گفت: ۵ سال پیش هوش مصنوعی به معنای امروز، مفهومی نداشت. اما امروزه شاهد هستیم به‌عنوان نیروی کمکی کنار سینما و تلویزیون است.اما این حضور با چالش‌هایی هم در حوزه مستندسازی، هم داستانی و حتی دوبله همراه است. ما در ساخت این سریال هیچ گامی را جز با تکیه بر مستندات تاریخی برنداشتیم.  به عنوان مثال وقتی که یک کشتی قدیمی بادبانی از هوش مصنوعی برای این سریال درخواست شد، کشتی‌هایی که AI به ما تحویل می­داد، کاملاً غربی بود. هوش مصنوعی کشتی‌های زیبا و قدیمی مغرب زمین را به عنوان نتیجه جستجو به تیم تولید ارائه می‌کرد. زیرا هوش مصنوعی دیتای کشتی‌های قدیمی غربی را در ذخیره دیتای خود دارد. در حالی که کشتی‌های بادبانی ایرانی هم از لحاظ جنس و متریال و هم از نوع فیزیکی و ظاهری کاملا از کشتی‌های بادبانی مغرب زمین متفاوت بودند.

وی ادامه داد: در نهایت با وسواس بسیار و زحمت تیم تولید سریال «لبالب»، یک مدل شبیه سازی شده از یک کشتی قدیمی ایرانی را با بادبان ویژه این نوع کشتی‌های را به تصویر کشید. یا حتی برای یک دستاری که بر سر ناخداییان قدیم جنوب ایران بسته می‌شد، خیلی سختی کشیدیم. چون اساسا همچین دیتایی در هوش مصنوعی وجود نداشت. مثلا اگر دستاری بر سر یک ناخدا بود نزدیک به دستارهندی بود که با واقعیت مطابقت نداشت و این زحمت دوستان عزیز ما در گروه هوش مصنوعی مؤسسه را روز به روز بیشتر وبیشتر می کرد.

علیرضا دباغ در پایان درباره زمان پخشِ این سریال مستند گفت: این سریال قرار بود درهفته سوم تیرماه پخش شود اما به دلیل هم‌زمانی با مراسم خاکسپاری رهبری به بعد از این زمان موکول شد.

لازم به توضیح است سریال مستند داستانی «لبالب» به‌عنوان نخستین سریال ایرانی ساخته‌شده با هوش مصنوعی، به زودی از شبکه‌های سیما پخش می‌شود. این پروژه را مرکز سیمرغ تولید کرده و موسسه پژوهندگان امید سرزمین هنر مجری طرح آن بوده است.

در پایان این مطلب می‌توانید تیزر این سریال را مشاهده کنید.