به گزارش فیلمزی، علی حاتمی در طول چند دهه فعالیت هنری، جهانی ساخت که تاریخ، فرهنگ، زبان و خاطره جمعی ایرانیان در آن به شیوهای منحصربهفرد با سینما پیوند خورده است.
به همین دلیل انتخاب یک فیلم بهعنوان بهترین اثر کارنامه او چندان ساده نیست. برای برخی «طوقی» نقطه اوج جهان سینمایی حاتمی است، برخی «سوتهدلان» را نمونهای کمنظیر در تاریخ سینمای ایران میدانند و گروهی دیگر «مادر» را کاملترین و ماندگارترین اثر این فیلمساز معرفی میکنند.
در همین راستا رسانه فیلمزی، نظر چند منتقد و نویسنده سینمایی را درباره فیلم محبوبشان از میان آثار علی حاتمی جویا شد. انتخابهایی متفاوت که هرکدام گوشهای از جهان متنوع و همچنان زنده این فیلمساز را نشان میدهند.
پیمان شوقی، «طوقی» و بازآفرینی سینمای عامهپسند
پیمان شوقی، «طوقی» را یکی از برجستهترین فیلمهای کارنامه علی حاتمی میداند؛ اثری که به اعتقاد او از عناصر آشنای سینمای تجاری دوران خود استفاده میکند، اما آنها را در قالب جهان شخصی فیلمساز از نو میسازد.
به باور شوقی، حضور ستارههای مشهور، تیپهای تثبیتشده مثبت و منفی، مفهوم ناموس، محلههای سنتی و فرهنگ کوچه همگی مؤلفههایی هستند که در نگاه نخست میتوانند متعلق به سینمای متعارف آن دوران باشند، اما حاتمی در «طوقی» به آنها کارکردی تازه و حتی ضدکلیشه میدهد.
او معتقد است نتیجه این رویکرد، خلق جهانی است که با وجود ماهیت فانتزی و گاه ناممکنش، برای تماشاگر باورپذیر و دلنشین باقی میماند؛ کیفیتی که شوقی آن را یکی از ویژگیهای مهم سینمای علی حاتمی میداند و معتقد است با درجات متفاوتی از موفقیت، در دیگر آثار او نیز دیده میشود.
محسن بیگآقا، تناقضهایی که «مادر» را به سینما تبدیل میکنند
محسن بیگآقا انتخاب متفاوتی دارد. برای او «مادر» فیلمی است که مجموعهای از عناصر ظاهراً غیرسینمایی را کنار یکدیگر قرار میدهد و در نهایت از دل همین عناصر به تجربهای کاملاً سینمایی میرسد.
بیگآقا به سکون دوربین، گفتوگوهای طولانی و ادبی، جملات پیچیده و بازیهای اغراقشده اشاره میکند؛ ویژگیهایی که ممکن است روی کاغذ با قواعد مرسوم سینما فاصله داشته باشند، اما در جهان «مادر» به بخشی از هویت فیلم تبدیل شدهاند.
از نگاه او، حتی استفاده گسترده از رنگ نیز به نوعی حس رنگپریدگی و فرسودگی منجر میشود. موسیقی کمحجم اما گاه ریتمیک فیلم، حضور اعضای متفاوت یک خانواده در کنار یکدیگر و خانهای که به مرکز ثابت روایت تبدیل شده است، همگی در خدمت فضایی قرار میگیرند که خود را برای یک وداع بزرگ آماده میکند.
خانه در «مادر» صرفاً یک لوکیشن نیست؛ مکانی است که گذشته، خانواده، خاطره و مرگ در آن به یکدیگر میرسند.
امید نجوان، «مادر» دروازه تاریخ و مهر نامیرا
امید نجوان نیز «مادر» را بهترین فیلم کارنامه علی حاتمی انتخاب میکند؛ اما دلیل این انتخاب برای او بیش از هر چیز به ماندگاری اثر و رابطه شخصیاش با فیلم بازمیگردد.
نجوان فیلم خوب را اثری میداند که پس از گذشت دههها همچنان تماشایی باشد، لحظههای بهیادماندنی خود را حفظ کند و مهمتر از همه، تأثیر عاطفیاش را از دست ندهد. با چنین تعریفی، او در کنار «طوقی» و «سوتهدلان»، «مادر» محصول سال ۱۳۶۸ را مهمترین فیلم حاتمی میداند.
بخشی از این انتخاب به خاطره نخستین مواجهه او با فیلم بازمیگردد؛ زمانی که پیش از اکران عمومی «مادر»، در یکی از دورههای جشنواره فیلم فجر و در زمستانی سرد، ساعتها در صف سینما آزادی منتظر ماند تا فیلم را روی پرده ببیند.
با گذشت سالها، تأثیر فیلم برای او همچنان باقی مانده است. نجوان از سکانس بازگشت مادر به خانه و لحظهای یاد میکند که شخصیت با بازی اکبر عبدی گوشه چادر مادر را میبوسد؛ صحنهای که به گفته او هنوز هم مانند نخستین نمایش فیلم، واکنشی عاطفی در او ایجاد میکند.
او همچنین به جزئیاتی مانند عبور شخصیتها از زیر سردر باغ ملی اشاره میکند که میتوان آن را همچون دروازهای میان حال و گذشته دید یا حوض قلبشکل خانه که به نوعی قلب جهان «مادر» تبدیل میشود.
از نگاه نجوان، اهمیت «مادر» فقط در کیفیت خود فیلم خلاصه نمیشود. این اثر در زمان اکران با نقدهای تند و حتی مخالفتهای جدی روبهرو بود، اما در طول دهههای بعد مسیر مستقلی را طی کرد و توانست نسل تازهای از مخاطبان را نیز با خود همراه کند.
امروز فرزندان نسلی که «مادر» را در نخستین سالهای نمایش آن دیده بودند، همان فیلم را روی ابزارهای دیجیتال تماشا میکنند. از همین منظر، «مادر» برای نجوان اثری است که توانسته از زمان عبور کند و جای خود را در حافظه سینمای ایران تثبیت کند.
پویا نبی، «سوتهدلان»، قله شخصیتپردازی و دیالوگنویسی
انتخاب پویا نبی از میان آثار علی حاتمی، «سوتهدلان» است؛ فیلمی که از نظر او یکی از مهمترین نقاط اوج کارنامه این فیلمساز محسوب میشود.
نبی مهمترین ویژگی «سوتهدلان» را در خلق شخصیتهای منحصربهفرد، دیالوگنویسی کمنظیر و ساخت اتمسفری کاملاً شخصی میبیند؛ مؤلفههایی که باعث شدهاند فیلم نهتنها در میان آثار حاتمی جایگاهی ویژه پیدا کند، بلکه به نمونهای ممتاز در تاریخ سینمای ایران تبدیل شود.
«سوتهدلان» شاید یکی از روشنترین نمونههای توانایی حاتمی در ساخت جهانی باشد که زبان و شخصیت در آن از یکدیگر جدا نیستند. آدمهای فیلم با همان ادبیاتی زندگی میکنند که جهان اطرافشان با آن ساخته شده و همین هماهنگی، هویت ویژه اثر را شکل میدهد.
یک فیلمساز، چند جهان ماندگار
انتخابهای متفاوت منتقدان نشان میدهد دشواری تعیین «بهترین فیلم علی حاتمی» بیش از هر چیز از تنوع خود کارنامه او میآید.
«طوقی» را میتوان بهدلیل بازتعریف عناصر سینمای عامهپسند دوست داشت، «سوتهدلان» را برای شخصیتها و زبان منحصربهفردش ستایش کرد و «مادر» را بهخاطر جهانی که خانواده، خاطره، مرگ و گذشته را در خانهای قدیمی کنار هم قرار میدهد، ماندگار دانست.
شاید همین اختلاف در انتخاب بهترین فیلم، بهترین نشانه برای اهمیت علی حاتمی باشد. فیلمسازی که آثارش دههها پس از ساخته شدن همچنان دیده میشوند، دربارهشان بحث میشود و هر نسل میتواند از میان آنها «حاتمیِ محبوب» خودش را پیدا کند.