به گزارش فیلمزی، امروز پنجم شهریورماه سالروز تولد غلامرضا تختی، کشتیگیرِ محبوبی است که نامش برای چند نسل از ایرانیها با واژههایی همچون پهلوانی، جوانمردی و مردمداری گره خورده است.
زیرا او فقط یک ورزشکارِ محبوب و مدال آور نبود و رفته رفته به یک «اسطوره مردمی» تبدیل شد و بیتردید این اسطوره باید با جادوی سینما ماندگار میشد. اما آیا شد؟
سینما دو بار سراغ زندگی او رفت، اما هر بار بیشتر از اینکه یک پرتره کامل از تختی بسازد، با دشواریهای روایت یک اسطوره روبهرو میشد. در واقع فاصله بین «قهرمان» و «مردم» آنقدر کم بود که جایگاه افسانهای برای تختی ساخت.
تختی برای مردم فقط کشتیگیرِ روی تشک نبود. بلکه او نماد اخلاق و تصویری از پهلوانی بود که خارج از میدانِ هم معنا داشت و همین جایگاه افسانهای، کار سینما را سخت کرد. ساخت فیلم درباره تختی یعنی روایت شخصیتی که بخش بزرگی از هویت او نه در اتفاقات زندگی، بلکه در حافظه جمعی مردم شکل گرفته است.
رویای علی حاتمی برای ساختن یک اسطوره
اولین تلاش جدی سینمای ایران برای روایت زندگی تختی با علی حاتمی آغاز شد. فیلمسازی که علاقه زیادی به بازسازی شخصیتهای تاریخی و ساخت اسطورههای ایرانی داشت. حاتمی پروژه «جهان پهلوان تختی» را آغاز کرد، اما بیماری و درگذشت او باعث شد فیلم ناتمام بماند. بخشهایی از پروژه باقی ماند و بعدها بهروز افخمی کار را تکمیل کرد که در نهایت اثر قابل توجهی از آب درنیامد و در اکران عمومی که در سال ۱۳۷۶ به نمایش درآمد، موفق نبود.
نگاه حاتمی به تختی احتمالاً بیشتر از آنکه صرفاً یک فیلم ورزشی باشد، قرار بود تصویری اسطورهای از یک انسان ساخته شود؛ همان چیزی که در بسیاری از آثار او دیده میشود: تبدیل یک شخصیت واقعی به بخشی از فرهنگ و خاطره جمعی.
با این حال، نسخه نهایی فیلم به دلیل تغییر کارگردان و شرایط تولید، نتوانست کاملاً همان تصویری باشد که حاتمی در ذهن داشت.
تختی با نگاه بهرام توکلی به سینما برگشت
سالها بعد، بهرام توکلی در سال ۱۳۹۷ دوباره سراغ این شخصیت رفت. فیلم «غلامرضا تختی» تلاش کرد به جای تمرکز صرف روی قهرمانیهای ورزشی، زندگی انسانی پشت این اسطوره را نشان دهد. کودکی در فقر، مسیر سخت رسیدن به قهرمانی و فشارهایی که یک انسان مشهور تحمل میکند.
فیلم توکلی بیشتر از اینکه درباره مدالها و مسابقات باشد، درباره ساختن یک شخصیت است. اینکه چگونه یک کودک از جنوب تهران تبدیل به محبوبترین ورزشکار کشور میشود. این فیلم در جشنواره سیو هفتم جشنواره فیلم فجر در چند رشته نامزد شد و جوایزی از جمله بهترین فیلمبرداری و طراحی صحنه را دریافت کرد.
مستندی برای «شهسوار»
علاوه بر این دو فیلم سینمایی، هارون یشایایی تهیهکننده نامدار سینما یک فیلم مستند با عنوان «شهسوار» با موضوع زندگی غلامرضا تختی ساخت. فیلمی به کارگردانی علی شاهحاتمی در مدت زمانِ ۱۰۰ دقیقه که درباره ابعاد مختلف زندگی ورزشی، شخصی، اجتماعی و سیاسی جهانپهلوان ساخته شده است.
چرا تختی برای سینما جذاب است؟
حقیقتِ غلامرضا تختی، یک قهرمان کامل سینمایی دارد. به این معنا که کودکی سخت و پرمشقت، رسیدن از طبقات پایین جامعه به قله ورزش جهان، محبوبیت کمنظیر میان مردم، شخصیت اخلاقی فراتر از ورزش و پایانی تراژیک و رازآلود همان واقعیتِ زندگی و جهانبینی تختی است.
اما همین ویژگیها یک مشکل هم ایجاد میکند. تختی آنقدر در ذهن مردم بزرگ شده که روایت کردن او بدون افتادن در دام تقدیس یا سادهسازی بسیار دشوار است. سینما برای ساختن یک قهرمان معمولا به تضاد و ضعف نیاز دارد. اما درباره تختی، بسیاری از مردم از قبل تصویری تقریبا کامل از او ساختهاند.
سینما چه سهمی در ادای دین به تختی داشته است؟
با وجود دو تلاش مهم، هنوز میتوان گفت سینمای ایران نتوانسته فیلم نهایی و جامع درباره تختی بسازد. فیلمی که هم قهرمان ورزشی را نشان دهد، هم انسان پشت این قهرمان را، هم رابطه پیچیده او با جامعه و زمانهاش را.
با این حال، همین که دو نسل از فیلمسازان بزرگ سینمای ایران، از علی حاتمی تا بهرام توکلی، به سراغ او رفتهاند، نشان میدهد تختی همچنان یکی از جذابترین شخصیتهای واقعی برای سینمای ایران است.
شاید راز ماندگاری تختی همین باشد؛ او فقط یک کشتیگیر نیست که دربارهاش فیلم ساخته شود. او یک تصویر فرهنگی است. تصویری از قهرمانی که مردم دوست داشتند شبیه او باشند.
و شاید به همین دلیل، هر فیلمی درباره تختی بیشتر از اینکه داستان زندگی یک نفر باشد، تلاشی است برای فهمیدن اینکه چرا یک ملت هنوز بعد از دههها، نام یک ورزشکار را با احترام «جهانپهلوان» صدا میزند.