نابینایان کجای این شهرند؟ | روایت کارگردان «نارکیس» از زندگی پشت عصای سفید
مستند سینمای «نارکیس» علاوه بر تلاش‌های یک معلم نابینا، بخشی از مشکلات کمتر دیده‌شده زندگی افراد نابینا را به تصویر می‌کشد. زینب کریمی به فیلمزی گفت.
به گزارش فیلمزی، زینب کریمی، کارگردان مستند «نارکیس»، معتقد است نبود امکانات مناسب شهری و آموزشی باعث شده بسیاری از نابینایان فرصت حضور مستقل در جامعه را نداشته باشند.
او در گفت‌وگو با رسانه فیلمزی از تجربه ساخت مستندی می‌گوید که علاوه بر تلاش‌های یک معلم نابینا، بخشی از مشکلات کمتر دیده‌شده زندگی افراد نابینا را به تصویر می‌کشد.
زینب کریمی در مستند «نارکیس» سراغ زندگی نرگس شرار، شاعر و معلم نابینای مادرزاد رفته است. زنی که با وجود مشکلات مالی و کمبود امکانات آموزشی، تلاش می‌کند شرایط یادگیری زبان انگلیسی را برای کودکان نابینا فراهم کند.
اما آنچه در ابتدا قرار بود پرتره‌ای شاعرانه از زندگی نرگس شرار باشد، در جریان پژوهش به روایتی از تلاش او برای آموزش کودکان نابینا و مشکلات روزمره نابینایان تبدیل شد.
کریمی توضیح می‌دهد که آشنایی او با نرگس شرار به بیش از ۱۰ سال قبل و دوران فعالیتش در روزنامه‌نگاری بازمی‌گردد.
او نخستین بار برای تهیه گزارش با نرگس ملاقات کرد، اما شخصیت قدرتمند و تأثیرگذار او باعث شد ارتباطشان به یک دوستی طولانی‌مدت تبدیل شود.
به گفته این مستندساز، در تمام این سال‌ها فکر ساخت فیلمی درباره نرگس را در ذهن داشته است، اما جلب رضایت او برای حضور در یک مستند زمان برد. سرانجام نرگس به کریمی اعتماد کرد و ساخت فیلم آغاز شد.
از زندگی یک شاعر تا تلاش برای آموزش کودکان نابینا کارگردان «نارکیس» می‌گوید در ابتدا تصور می‌کرد قرار است مستندی شاعرانه بسازد، اثری که بیشتر بر دنیای درونی نرگس شرار، شعرهایش و تجربه شخصی او از زندگی تمرکز داشته باشد. اما پژوهش‌های اولیه مسیر فیلم را تغییر داد.
کریمی توضیح می‌دهد: «وقتی وارد پژوهش جدی‌تر شدم، متوجه شدم دغدغه نرگس برای آموزش کودکان نابینا بسیار بیشتر از چیزی است که تصور می‌کردم. تصمیم گرفتم به شخصیت اصلی فیلم و دغدغه‌های واقعی او وفادار بمانم.»
نرگس شرار در مرکزی ویژه نابینایان در محله افسریه فعالیت می‌کند. او از همان روزهای آغاز کار در این مرکز تلاش داشت امکانات آموزشی بیشتری برای کودکان نابینا فراهم کند. کریمی با اشاره به احساس مسئولیت نرگس می‌گوید او بارها تأکید کرده که خودش از بدو تولد نابینا بوده و به‌خوبی می‌داند کودکان نابینا با چه محرومیت‌هایی روبه‌رو هستند.
این هم‌وطن نابینا معتقد است حالا که می‌تواند کاری برای آنها انجام دهد، نباید از این مسئولیت چشم‌پوشی کند. یکی از مهم‌ترین تلاش‌های او راه‌اندازی کلاس زبان انگلیسی برای کودکان نابیناست، کاری که در ظاهر ساده به نظر می‌رسد، اما به گفته کارگردان، با موانع متعددی همراه است.
بخش زیادی از آموزش زبان انگلیسی کودکان بر تصاویر و کتاب‌های مصور تکیه دارد. برای استفاده کودکان نابینا از این منابع، لازم است تصاویر به توصیف‌های قابل‌فهم تبدیل شوند و محتوای آموزشی مناسب در اختیارشان قرار بگیرد. تهیه این امکانات نیز هزینه‌بر است.
کریمی می‌گوید نرگس برای فراهم‌کردن منابع آموزشی و جذب حمایت مالی بارها با وعده‌هایی روبه‌رو شد که عملی نشدند. با این‌حال، سرانجام توانست کلاس زبان را برگزار کند و برای راه‌اندازی کلاس‌های آموزشی دیگر نیز تلاش کند.
چرا نابینایان را کمتر در خیابان می‌بینیم؟
یکی از مهم‌ترین بخش‌های گفت‌وگوی زینب کریمی به مشکلات حضور افراد نابینا در جامعه اختصاص دارد.
او معتقد است زیرساخت‌های لازم برای زندگی مستقل افراد دارای معلولیت، از جمله نابینایان، در بسیاری از فضاهای شهری ایران فراهم نیست و همین مسئله باعث شده بخش قابل‌توجهی از آنها نتوانند مانند دیگر شهروندان در جامعه حضور داشته باشند. کریمی با طرح پرسشی می‌گوید: «آخرین بار چه زمانی یک فرد نابینا را در خیابان دیدید؟»
به اعتقاد او، کمتر دیده‌شدن نابینایان در فضاهای عمومی به معنای کم‌بودن جمعیت آنها نیست. بلکه نبود امکانات مناسب برای تردد مستقل، بسیاری را ناچار کرده برای خروج از خانه به همراهی دیگران یا استفاده از خدمات حمل‌ونقل وابسته باشند.
این مستندساز معتقد است مسئله فقط به کمبود زیرساخت محدود نمی‌شود. وقتی افراد دارای معلولیت امکان حضور گسترده در جامعه را ندارند، شهروندان دیگر نیز فرصت آشنایی با نیازها و شیوه زندگی آنها را از دست می‌دهند.
در نتیجه، جامعه با چرخه‌ای روبه‌رو می‌شود که در آن نبود امکانات مناسب، حضور افراد نابینا را محدود می‌کند و این حضور محدود نیز مانع از شکل‌گیری شناخت و فرهنگ‌سازی کافی می‌شود. زندگی مستقل یک فرد نابینا چقدر دشوار است؟
کریمی می‌گوید در کنار نمایش تلاش نرگس برای آموزش کودکان، عامدانه تلاش کرده جزئیات زندگی روزمره یک فرد نابینا را نیز در فیلم بگنجاند؛ جزئیاتی که بسیاری از تماشاگران شناخت دقیقی از آنها ندارند. در یکی از بخش‌های مستند، نرگس به‌تنهایی راهی اصفهان می‌شود تا به دیدار دوستش شیرین برود؛ زنی نابینا که معلم است و به‌صورت مستقل زندگی می‌کند.
این سفر فرصتی فراهم می‌کند تا فیلمساز بخش‌هایی از تجربه زندگی مستقل افراد نابینا را به تصویر بکشد.
کریمی توضیح می‌دهد که هنگام فیلمبرداری در خانه شیرین، با پرسش‌های تازه‌ای مواجه شده است؛ از اینکه یک فرد نابینا چگونه وسایل خانه را سازمان‌دهی می‌کند و مواد غذایی را تشخیص می‌دهد تا اینکه چگونه لباس‌هایش را انتخاب می‌کند و کارهای روزمره را مدیریت می‌کند.
به گفته او، بسیاری از این جزئیات برای مخاطبانی که تجربه زندگی با نابینایی را ندارند، ناشناخته است. مستند «نارکیس» همچنین به خطراتی می‌پردازد که افراد نابینا ممکن است در محیط شهری با آن روبه‌رو شوند. در یکی از صحنه‌های فیلم می‌بینیم که، تلفن همراه نرگس هنگام تردد در خیابان به سرقت رفته‌است.
کریمی می‌گوید این اتفاق برای او نمونه‌ای از آسیب‌پذیری افراد نابینا در محیطی است که امکانات و شرایط لازم برای حضور ایمن آنها فراهم نشده است. «نارکیس» فقط داستان یک نفر نیست کارگردان «نارکیس» تأکید می‌کند که اگرچه فیلم درباره زندگی نرگس شرار ساخته شده، اما مشکلاتی که در آن مطرح می‌شود به یک فرد محدود نیست.
او می‌گوید در طول مستند ۷۶ دقیقه‌ای تلاش کرده علاوه بر دغدغه اصلی نرگس، یعنی آموزش کودکان نابینا، تصویری از شیوه زندگی، روابط انسانی، استقلال و مشکلات روزمره افراد نابینا ارائه دهد.
کریمی با اشاره به واکنش تماشاگران در جشنواره سینماحقیقت توضیح می‌دهد که بسیاری از مخاطبان پس از تماشای فیلم از جزئیات زندگی نرگس و پیچیدگی‌هایی که زندگی یک نابینا دارد، شگفت‌زده شدند.
به گفته او، همین واکنش‌ها نشان می‌دهد جامعه هنوز شناخت کافی از زندگی نابینایان ندارد و سینمای مستند می‌تواند بخشی از این فاصله را کاهش دهد. کریمی در عین حال تأکید می‌کند که «نارکیس» تنها گوشه کوچکی از مشکلات این گروه از جامعه را نشان می‌دهد و مسائل بسیار دیگری وجود دارد که در یک فیلم نمی‌توان به همه آنها پرداخت.
سرنوشت اکران «نارکیس» چه شد؟ مستند «نارکیس» سال گذشته در بخش مسابقه ملی فیلم‌های بلند جشنواره سینماحقیقت به نمایش درآمد و به گفته کارگردان، با استقبال تماشاگران روبه‌رو شد. این فیلم همچنین به چند جشنواره بین‌المللی راه پیدا کرده است.
با این‌حال، مستند هنوز اکران عمومی گسترده‌ای نداشته است. به گفته او، رایزنی‌هایی برای نمایش فیلم در گروه سینمایی هنر و تجربه انجام شده، اما در زمان این گفت‌وگو از نتیجه نهایی این پیگیری‌ها اطلاعی نداشته است.
«نارکیس» روایت زنی است که با وجود محدودیت‌های مالی و موانع متعدد، برای فراهم‌کردن فرصت‌های آموزشی بهتر تلاش می‌کند. اما پرسشی که فیلم پیش روی مخاطب قرار می‌دهد، فراتر از زندگی نرگس شرار است: چرا دستیابی به امکانات اولیه آموزشی و امکان زندگی مستقل، همچنان برای بسیاری از نابینایان با این حجم از دشواری همراه است؟
