بهترین فیلم ناصر تقوایی از نگاه منتقدان سینمای ایران | رای کدام فیلم بیشتر بود؟

به گزارش فیلمزی، در مرور میراث تقوایی، دیدگاه منتقدان سینما اهمیت ویژه‌ای دارد. زیرا هریک از منتقدان از منظر متفاوت به آثار او نگاه کرده‌اند. برخی از آنها «ناخدا خورشید» را اوج توانایی تقوایی در کارگردانی، فضاسازی و اقتباس ادبی عنوان کرده‌اند و برخی، «کاغذ بی‌خط» را اثری شخصی و ماندگار درباره زندگی و روابط انسانی دانسته‌اند.

ناگفته نماند که مستندهایی که تقوایی ساخته است نیز از نظر منتقدان دور نمانده است و مستند «اربعین» جایگاهی یگانه در ثبت فرهنگ و آیین‌های ایرانی دارد.

در ادامه، پنج منتقد سینما، علی علائی، محدثه واعظی‌پور، هوشنگ حسینی، شهرام اشرف ابیانه و علی ورامینی بهترین فیلم از دیدگاه خود را با بیانِ دلایل بیان کردند.

این نکته قابل توجه است که فیلم‌های منتخب توسط منتقدان بدون اولویت‌بندی است.

«ناخدا خورشید» فیلم باطراوتی است. به این معنا که هر آنچه از سینمای فرهیخته و متعالی، در هر مقطع و دوره‌ای بخواهید در آن یافت می‌شود. ساختار و اسلوب کارگردانی و شیوه روایت و موقعیت انسان را همیشه می‌توان در آن یافت و این میسر نشده‌است جز با ویژگی‌های با اهمیتی که «ناصر تقوایی» در تحقق آن‌ها استاد است. تقوایی به گواه آثارش در «فضاسازی»، «شخصیت‌پردازی» و «روایت‌های متاثر از ادبیات داستانی» دانش و تبحر غبطه‌برانگیزی دارد. البته در این مجال «میزانسن» تحت فضاسازی تعریف شده و باید بر طراحی میزانسن‌های متعادل تقوایی و رفتار عادلانه او با شخصیت‌های اصلی و فرعی صحه گذاشت.این‌ها را می‌توان در «ناخدا خورشید» دید و ارتقاء سلیقه سینمایی را از آن آموخت.

تقوایی توانست با شناخت و بهره‌گیری از نثر و روایت و دیدگاه «ارنست همینگوی» اثر او را در جنوب ایران با بهره‌بردن هوشمندانه از زیست و اقلیم و فرهنگ بومی آن را متعلق به خود کرده و اثری به جرات بهتر از «داشتن و نداشتن» نظام استودیویی هالیوود خلق کند. برخی وقایع و اتفاقات را در دیالوگ‌هایی دقیق و هدفمند با ایجازی مثال‌زدنی مرور و تعریف کند. او در نزدیک شدن به آدم‌ها و رفتار و عملکردشان و حتی قهرمانش رویکرد دشوار قضاوت نکردن را انتخاب می‌کند و با این رویکرد هرگز نسبت به آن‌ها دچار جانب‌داری نمی‌شود. هر چند تمایلات او در تار و پود فیلم به ظرافت تنیده شده‌است.

تقوایی در فیلم از نمایش خشونت اجتناب نمی‌‌کند اما این نمایش بصری و عریان نیست. او مثل دیگر فیلم‌هایش خشونت‌ را از امری عینی و ابژکتیو به امری ذهنی و سوبژکتیو بدل می‌کند و این تمهید تاثیر خشونت‌ را افزایش می‌دهد. مثل چرایی قطع شدن یکی از دست‌های ناخدا و یا احساس خرد شدن جمجمه‌ با ضربه چماق و نه دیدن آن‌ها!

شخصیت ناخدا طوری طراحی شده‌است که به ضدقهرمان‌ها پهلو می‌زند اما اصول‌گرا بودن و مقید بودن او به مرامنامه نانوشته‌اش و توجه‌اش به خانواده و قول و قرار علیرغم تندخویی‌اش از او ضدقهرمانی سمپاتیک می‌سازد. آنجا که ناخدا با دست سالم‌اش کبریت را برافروخته و سیگارش را آتش می‌زند تماشاگر به او احساسی متفاوت پیدا کرده و در آن جغرافیای غریب و خشن او را برای همدلی برمی‌‌گزیند.

از ناصر تقوایی و «ناخدا خورشید» جاودانه‌اش بسیار باید گفت، بسیار!و

معتقدم اظهار نظر درباره فیلمی که در گذشته دیده‌ایم با گذشت زمان دچار تغییراتی می‌شود، بدین معنی فیلمی که مثلا سی‌سال قبل دیده‌ایم شاید اگر همان فیلم را امروز مشاهده کنیم، برداشت دیگری خواهیم داشت. به‌طور یقین افزایش سن و شرایط زندگی حال وهوای آنچه بر ما گذشته بی‌تاثیر نخواهد بود.

بپذیریم که هنگام تماشای یک فیلم چنانچه حال وهوای زندگی مخاطب را داشته باشد بی اختیار در گیر نقش و اتفاق‌های داستان می‌شویم، کاری که «کاغذ بی‌خط» با تماشاچیان آن روزها کرد. نقبی بدرون زندگی آدم ها.‌‌.‌

با این اوصاف فیلم «کاغذ بی‌خط» ساخته استاد ناصرتقوایی را که پس از پایان ذهنم را در آن سالها به بازی گرفت می‌توانم به عنوان فیلم مورد علاقه‌ام نام ببرم. به‌درستی نمی‌دانم اگر «کاغذ بی‌خط» را در شرایط سن وسال وشرایط کنونی ببینم آیا حس وحال ون گاه آن‌روز راخواهم داشت؟

«ناخدا خورشید» بهترین فیلم کارنامه سینماگری است، که هر اثرش محصول سالها تلاش، رعایت جزئیات و نکته سنجی در روایت و ساختار تصویری بود. این فیلم نه فقط یک اقتباس درخشان و تکرارنشدنی در سینمای ایران است که اثری است با روایتی منسجم، بازی‌های قابل توجه، تصاویری چشم‌نواز و پایانی غافلگیر کننده.

«ناخدا خورشید» در همه این سال‌ها به درستی ستایش شده است، فیلمی که در هر بار دیدن، نمی توان مجذوبش نشد.

به خوانشی می‌توان مستند «اربعین» ناصر تقوایی را مهم‌ترین کار او دانست. قریب به اتفاق فیلم‌های داستانی تقوایی که بخش مهمی از جریان موج نو سینمای ایرانند، فیلم‌های مهم، پیشرو در فرم و مورد اقبال مردم و منتقدان هستند. اما تقریبا برای همه آنها می‌توان مورد مشابهی پیدا کرد، جز برای سریال «دایی جان ناپلئون» و مستند «اربعین». سریالی که برای اولین بار در ایران با اقتباس از یک رمان ساخته می‌شود و مستندی که در سینمای ایران، یک کارگردان مدرن را سراغ یکی از سنت‌های ریشه‌دار مذهبی/ایرانی می‌فرستد.

نگاه تقوایی در مستند اربعین از آنجا مهم است که فارغ از هر ارزش/داوری، به‌مثابۀ یک تماشاگر، آیینی عجین‌شده با یک جغرافیا را بدون هیچ بزک و فانتزی‌ای به تصویر می‌کشد. برای همین است که تصاویر آن مستند دائم احضار می‌شود و میان بی‌شمار تصویری که قبل و بعد از آن از این سنت ضبط شده، این «اربعین» تقوایی است که حافظه بصری جمعی ما شده است.

شهرام اشرف ابیانه | ناخدا خورشید

تقوایی چنان در فیلم ناخدا خورشید مسلط است و چنان انسجامی در تمامیت قصه وجود دارد که در کمتر فیلمی از سینمای ایران این استادی در ساختن فضای دوزخی داستان به این زیبایی تصویر شده است.

قدرت تقوایی در میزانسن و چیدمان صحنه و ساخت شخصیت ها حتی بیشتر از پیچش های داستانی جلوه می‌کند. هنر تقوایی در بومی کردن مولفه های سینمای جنایی و فیلم نوآر به یادماندنی است. او موفق شده جغرافیا را به بخشی از درام تبدیل ‌کند. میزانسن چنان دقیق و ریاضی وار در فیلم عمل می‌کند که روابط قدرت میان شخصیت‌ها بدون کوچکترین دیالوگی به سینمایی‌ترین شکل ممکن به تماشاگر منتقل می‌شود.

لازم به توضیح است فیلم« ناخداخورشید» بیشترین رای را در میان منتقدانی که فیلمزی سراغ آنها رفته بود را کسب کرد.