بیوگرافی گلاب آدینه | از سلطان‌بانو تا طوبی، بازیگری که خودش را تکرار نکرد
طوبی برای سقف خانه می‌جنگد و عفت برای سفره‌ای خالی. به بهانه ۷۳سالگی گلاب آدینه از همین‌جا سراغ بازیگری می‌رویم که هیچ دو زنی را شبیه هم بازی نمی‌کند.
به گزارش فیلمزی، گلاب آدینه با «سلطان و شبان» به مخاطبان تلویزیون معرفی شد، برای «روسری آبی» سیمرغ گرفت و در «زیر پوست شهر» و «مهمان مامان» دو زن را بازی کرد که شباهتشان از دور بیشتر از نزدیک است.
به بهانه ۷۳سالگی او، از ماجرای انتخاب نام «آدینه» تا سال‌های همکاری با رخشان بنی‌اعتماد، داریوش بیضایی، بهرام بیضایی، رفاقت با سوسن تسلیمی و بازگشت‌هایش به صحنه تئاتر را مرور می‌کنیم.
طوبی در «زیر پوست شهر» برای نگه داشتن خانه‌اش می‌جنگد. عفت در «مهمان مامان» باید در همان چند ساعت، با دست خالی برای مهمان‌هایش سفره بچیند. هر دو را گلاب آدینه بازی کرده و هر دو در نگاه اول به تصویری آشنا از مادر در سینمای ایران نزدیک‌اند. اما کافی است تصور کنیم عفت جای طوبی با فروش خانه روبه‌رو شود یا طوبی جای عفت از همسایه‌ها کمک بخواهد. هیچ‌کدام از دو فیلم به همان شکل پیش نمی‌رود. تفاوت این دو زن، نقطه خوبی برای ورود به کارنامه بازیگری است که از سلطان‌بانو تا طوبی، بارها لحن و شیوه بازی‌اش را عوض کرده است.
گلاب آدینه امروز، ۲۲ آبان ۱۴۰۵، ۷۳ساله شد. او با نام گلاب مستعان در تهران به دنیا آمد و دختر حسینقلی مستعان، نویسنده و مترجم، است. در دانشگاه ملی ایران، دانشگاه شهید بهشتی امروز، اقتصاد سیاسی خواند، اما راهی که برای خودش انتخاب کرد از صحنه تئاتر می‌گذشت. حتی نامی که امروز با آن می‌شناسیمش، از دل همان سال‌های نخست تئاتر و در جمع همکارانش پیدا شد.
آغاز بازیگری در گروه تئاتر «پیاده»
آدینه در سال ۱۳۵۴ فعالیت هنری‌اش را با گروه تئاتر دانشجویی «پیاده» آغاز کرد. مهدی هاشمی و داریوش فرهنگ سرپرستی این گروه را برعهده داشتند و سوسن تسلیمی نیز از اعضای آن بود. آدینه در سال‌های نخست فعالیتش در نمایش‌هایی مانند «داستانی نه تازه»، «همشهری» و «در مصر برف نمی‌بارد» روی صحنه رفت. همکاری با داریوش فرهنگ هم به تئاتر محدود نماند و بعدها در سینما و تلویزیون ادامه پیدا کرد.
نخستین تجربه سینمایی آدینه در سال ۱۳۶۰ با «رسول پسر ابوالقاسم» به کارگردانی داریوش فرهنگ رقم خورد. بااین‌حال، سلطان‌بانو در مجموعه «سلطان و شبان» بود که چهره او را برای مخاطبان گسترده‌تری آشنا کرد. سلطان‌بانو به جهانی افسانه‌ای و کمیک تعلق داشت و بازی در آن، لحن و اندازه‌ای متفاوت از نقش‌های واقع‌گرایانه سال‌های بعد آدینه می‌خواست.
این آغاز را نباید زیر سایه طوبی و عفت فراموش کرد. مخاطب تلویزیون، سال‌ها پیش از آنکه آدینه را در نقش زن کارگر «زیر پوست شهر» ببیند، او را در هیئت زنی درباری شناخته بود. همین فاصله نشان می‌دهد که چهره آشنای او در سینمای اجتماعی، تمام آن چیزی نیست که از بازیگری‌اش می‌توان دید.
گلاب مستعان چطور گلاب آدینه شد؟
نام «آدینه» پیشنهاد سوسن تسلیمی بود، اما اصل ماجرا به مخالفت حسینقلی مستعان با بازیگر شدن دخترش برمی‌گشت. به روایت خود آدینه، پدرش ابتدا نمی‌خواست او وارد این حرفه شود. وقتی سرانجام رضایت داد، از دخترش خواست کاری نکند که روزی نام «گلاب مستعان» را بر سردر سینماها ببیند.
برای همین، در بروشور چند نمایش اول فقط نام «گلاب» آمد و در یک اجرا هم او را با نام «گلاب نجومی» معرفی کردند. این وضع تا پیش از اجرای «دایره گچی قفقازی» ادامه داشت. داریوش فرهنگ به او گفت وقتش رسیده برای نامی که قرار است با آن کار کند، تصمیم بگیرد.
نام‌گذاری در خانه داریوش فرهنگ و با حضور سوسن تسلیمی و مهدی هاشمی انجام شد. تسلیمی به شوخی پیشنهاد داد نام خانوادگی تازه با حرف «آ» شروع شود تا گلاب در فهرست اسامی اول بیاید. گلاب ابتدا مخالفت کرد، چون نمی‌خواست نامش پیش از مهدی هاشمی، که او را استادش می‌دانست، نوشته شود. سرانجام تسلیمی «آدینه» را پیشنهاد کرد و همه پسندیدند. نامی که قرار بود مسئله یک بروشور تئاتر را حل کند، روی کارنامه چند دهه بازیگری او ماند.
همکاری با رخشان بنی‌اعتماد و سیمرغ «روسری آبی»
«زرد قناری» در سال ۱۳۶۷ آغاز همکاری گلاب آدینه با رخشان بنی‌اعتماد بود. این همکاری در سال‌های بعد با «روسری آبی»، «بانوی اردیبهشت»، «زیر پوست شهر» و «قصه‌ها» ادامه پیدا کرد. کنار هم گذاشتن این فیلم‌ها نشان می‌دهد که رابطه کاری این دو به موفقیت یک نقش محدود نبود. آدینه در مقاطع مختلف به سینمای بنی‌اعتماد برگشت و هر بار در جای دیگری از قصه ایستاد.
او برای بازی در نقش کبوتر در «روسری آبی»، سیمرغ بلورین بهترین بازیگر نقش مکمل زن را در سیزدهمین جشنواره فیلم فجر دریافت کرد. اهمیت این جایزه در کارنامه‌اش فقط به خود سیمرغ برنمی‌گردد. «روسری آبی» نمونه‌ای است از اینکه بازی آدینه برای جلب توجه تماشاگر لزوماً به قرار گرفتن در مرکز قصه نیاز ندارد. در «زیر پوست شهر»، موقعیت برعکس است و فیلم بخش مهمی از کشمکش خانواده را از خلال زندگی زنی پیش می‌برد که او بازی می‌کند.
طوبی کارگر است، در تأمین معاش خانواده سهم دارد و با فروش خانه مخالف است. شوهر و پسر بزرگش برای خانه نقشه دیگری دارند، اما برای طوبی موضوع فقط این نیست که خانواده پس از فروش کجا زندگی خواهد کرد. مسئله این است که چرا دیگران باید درباره جایی که او در آن زندگی می‌کند، به‌جایش تصمیم بگیرند.
این نقش جایزه بهترین بازیگر نقش اول زن جشن سینمای ایران را برای آدینه به همراه داشت. خود او بعدها گفت آن‌قدر طوبی را دوست دارد و آدم‌های فیلم برایش واقعی و ملموس‌اند که تماشای دوباره «زیر پوست شهر» برایش دشوار است. این دلبستگی را می‌توان در شیوه بازی او هم دنبال کرد. طوبی زیر فشار است، اما فشار تمام چیزی نیست که درباره او می‌فهمیم. او خواسته روشنی دارد و فیلم، حتی وقتی دیگران نمی‌خواهند صدایش را بشنوند، به آن خواسته مجال دیده شدن می‌دهد.
«مهمان مامان» و کمدیِ جدی گرفتن یک شام
در «مهمان مامان» ساخته داریوش مهرجویی، گلاب آدینه نقش عفت‌خانم را بازی می‌کند. گرفتاری عفت به ظاهر ساده است. مهمان آمده و او چیزی برای پذیرایی ندارد. اما از نگاه عفت، مسئله فقط تهیه چند بشقاب غذا نیست. او نمی‌خواهد پیش مهمان‌هایش شرمنده شود و برای اینکه آن شب را به‌خیر بگذراند، ناچار است از همسایه‌ها کمک بگیرد.
آدینه برای خنداندن تماشاگر، نگرانی عفت را کوچک نمی‌کند. برعکس، عفت شام را چنان جدی می‌گیرد که تکاپوی خودش و همسایه‌ها به‌تدریج موقعیتی کمیک می‌سازد. تماشاگر هم می‌تواند به این دستپاچگی بخندد و هم بفهمد چرا زنی که وسط این ماجرا ایستاده، نمی‌تواند به آن بخندد. اگر بازیگر از ابتدا گرفتاری عفت را دست می‌انداخت، موقعیت شاید همچنان بامزه بود، اما اضطراب زن دیگر باورپذیر نمی‌ماند.
خود آدینه در مقایسه این دو نقش، طوبی را زنی مستقل و نان‌آور توصیف کرده و گفته است که عفت در زندگی خانوادگی بیشتر به همسرش تکیه دارد و توانایی‌اش را در اداره خانه نشان می‌دهد. این تفاوت در رفتارشان هم دیده می‌شود. طوبی باید مخالفتش را با تصمیم نزدیکانش به زبان بیاورد و عفت باید از دیگران کمک بخواهد. یکی نمی‌خواهد خانه را از دست بدهد و دیگری می‌ترسد نتواند در خانه‌اش آبروداری کند. هر دو به زندگی خانواده فکر می‌کنند، اما برای این کار امکان‌ها و ابزارهای یکسانی ندارند.
این دو نقش همه کارنامه آدینه نیستند. «زندان زنان»، «عروس افغان»، «آرامش در میان مردگان»، «وقتی همه خواب بودند» و «من دیه‌گو مارادونا هستم» از دیگر آثار سینمایی او هستند. آدینه برای «مهمان مامان»، «وقتی همه خواب بودند» و «من دیه‌گو مارادونا هستم» نامزد سیمرغ بهترین بازیگر نقش اول زن شد. در تلویزیون نیز پس از «سلطان و شبان» در مجموعه‌هایی مانند «آغوش‌های خالی»، «فرستاده» و «پرواز در حباب» حضور داشت.
گلاب آدینه در مقام کارگردان تئاتر
شناخته شدن در سینما باعث نشد آدینه از تئاتر فاصله بگیرد. او در سال ۱۳۷۰ گروه تئاتر «مروارید» را تشکیل داد و در مقام کارگردان سراغ متن‌هایی از بهرام بیضایی رفت. «مرگ یزدگرد»، «سلطان مار» و «پرده‌خانه» از جمله این تجربه‌ها هستند. «پرده‌خانه» در آبان ۱۴۰۱ در پردیس تئاتر شهرزاد روی صحنه رفت.
مرور کارنامه تئاتری آدینه فقط برای کامل کردن فهرست آثارش اهمیت ندارد. بخشی از تنوع بازی او را همان‌جا می‌توان دید که خبری از واقع‌گرایی «زیر پوست شهر» نیست. یکی از نمونه‌ها نقش «سیاه» در نمایش «شیرهای خان‌بابا سلطنه» است. نقشی که در آن شوخی، حرکت و واکنش تماشاگر جزئی از خود اجراست.
آدینه درباره این نمایش توضیح داده بود که نمی‌خواست «سیاه» را به شوخی‌های آشنای روحوضی محدود کند، اما حذف بداهه‌گویی و ارتباط مستقیم با تماشاگر را هم درست نمی‌دانست. دشواری نقش همین‌جا بود. تماشاگر باید نشانه‌های آشنای «سیاه» را می‌دید و در عین حال با شخصیتی روبه‌رو می‌شد که در طول نمایش تغییر می‌کند و تا پایان همان آدم ابتدای قصه نمی‌ماند. شوخی قرار نبود این تغییر را بپوشاند. قرار بود تماشاگر را با شخصیت همراه کند تا تغییرش را ببیند.
بازیگری که اندازه بازی‌اش را با نقش عوض می‌کند
فاصله بازی آدینه در «شیرهای خان‌بابا سلطنه» و «زیر پوست شهر» را نمی‌شود صرفاً با پرتحرک بودن یکی و مهارشدگی دیگری توضیح داد. روی صحنه، آدینه واکنش تماشاگر را همان لحظه می‌گیرد و به بخشی از بازی تبدیل می‌کند. در «زیر پوست شهر»، کار او این است که توجه ما را به واکنش زنی جلب کند که آدم‌های دوروبرش چندان به خواسته او اعتنا نمی‌کنند. در یکی، بازیگر مستقیماً با تماشاگر وارد بده‌بستان می‌شود. در دیگری، کاری می‌کند که تماشاگر به کسی توجه کند که در دل قصه کمتر شنیده می‌شود.
برای همین، تماشای دوباره «زیر پوست شهر» و «مهمان مامان» در کنار هم راه خوبی برای شناخت بازی آدینه است، نه به این دلیل که کارنامه‌اش به این دو فیلم خلاصه می‌شود. بار اول احتمالاً شباهت‌ها به چشم می‌آیند. هر دو زن نگران خانواده‌اند و هر دو با کمبود امکانات روبه‌رو هستند. بار دوم می‌توان به این فکر کرد که طوبی چطور مخالفت می‌کند، عفت چطور کمک می‌خواهد و چرا جدیتی که در یکی کشمکش می‌سازد، در دیگری خنده به همراه می‌آورد.
سینما خیلی وقت‌ها برای معرفی هر دو زن به یک کلمه بسنده می‌کند. «مادر». بازی گلاب آدینه درست از جایی دیدنی می‌شود که این کلمه دیگر برای شناخت هیچ‌کدامشان کافی نیست.
