توقیف و ممیزی، راه گفتوگو درباره خشونت علیه زنان را بست | از «بمانی» تا «خانه پدری»
سوگند، رومینا، الهه، مونا، مدینه، نسیم و بمانی. چند نام دیگر باید بشنویم، تا بپرسیم چرا فیلمهایی که از خشونت علیه زنان گفتند، توقیف شدند؟
به گزارش فیلمزی، موضوعِ خشونت علیه زنان از دغدغههای همیشگی کارگردانهای سینما در دهه های مختلف بوده است، دغدغههایی که در قالب فیلمنامه و فیلم یا طرح موضوع داشتند یا برای آسیبشناسی به از مسئولان گوشزد کردند.
اما حاصل این تلاش عموما یا اکرانهای کوتاه مدت بوده یا توقیفهای درازمدت.
فیلمزی در این مقاله برخی از فیلمهای مهم که برگرفته از تلاش کارگردانهایی چون داریوش مهرجویی با فیلم «بمانی» و کیانوش عیاری با فیلم توقیف شده «خانه پدری» است مورد بررسی قرار گرفته است.
فیلم قیصر
- کارگردان: مسعود کیمیایی
- بازیگران: جمشید مشایخی، ایران دفتری، پوری بنایی، کیومرث ملک مطیعی، بهرو وثوقی، جلال پیشوایان
- سال ساخت: ۱۳۴۸
- آیا توقیف شد؟: این فیلم به مدت هفت ماه توقیف بود. اما پس از اکران عمومی به یکی از فیلمهای جریانساز سینمای ایران تبدیل شد.
- دلیل توقیف: ایراد اصلی به «قیصر» این بود که قهرمان فیلم برای دادخواهی سراغ پلیس و دادگستری نرفتند و خودش انتقام میگیرد. در واقع هیئت نظارت مضمون فیلم را برای جامعه «زیانبخش و بدآموز» میدانست. مسعود کیمیایی بعدها گفت ممیزان از او میپرسیدند «چرا به دادگستری نمیرود؟» از نگاه خود کیمیایی، آنها سرپیچی قیصر از نظم حاکم را، سیاسی میدیدند.
- خلاصه داستان: یکی از برادران آبمَنگُل به نام منصور فاطی را هتک حرمت میکند. فاطی، پس از نوشتن نامهای به مادر و داییاش خودکشی میکند و در بیمارستان جان میدهد.
دهم دی ماه ۱۳۴۸ فیلم «قیصر» روی پرده رفت. فیلمی که خیلی زود توانست نظر منتقدان و تماشاچیان را به خود جلب کند این فیلم بهعنوان نقطه عطفی در سینمای ایران شناخته میشود. فیلمی که بسیاری آن را آغازی بر سینمای اعتراضی در ایران میدانند.
فیلم بمانی
- نویسندگان: داریوش مهرجویی و وحیده محمدیفر
- کارگردان: داریوش مهرجویی
- بازیگران: حبیب رضایی، بیوک میرزایی
- سال ساخت: ۱۳۸۰
- آیا توقیف شد؟: به گفته داریوش مهرجویی، این فیلم اجازه نمایش در ایلام پیدا نکرد. یعنی فیلم در همان منطقهای که داستانش درباره دختران آن بود، مجوز نمایش نگرفت.
- خلاصه داستان: این فیلم داستان سه عشق است، عشق سه دختر جوان به زندگی که در برخورد با نابسامانی های اجتماعی تا آستانه مرگ ویران می شود.
داستان یکی از دختران «بمانی»، درباره پدری است که از پس اجاره خانه برنمیآید، دختر نوجوان را به عقد مردی سالخورده درمیآورد.
دختر دوم نسیم پویان، دانشجوی سال اول پزشکی، به جهت تعصب و اعتقادات خشک پدرش وانمود میکند که در رشته علوم آزمایشگاهی درس میخواند، اما پدرش واقعیت را میفهمد و چون اعتقاد دارد که بیمارستان ها محل فساد است و دلش نمیخواهد که دخترش شب تا صبح با دکترها در بیمارستان تنها بماند، نسیم را از دانشگاه بیرون کشیده و در زیرزمین خانه زندانی میکند. نسیم از فرط استیصال خود را به آتش میکشد.
فیلم عروس آتش
- نویسندگان: خسرو سینایی، حمید فرخنژاد
- کارگردان: خسرو سینایی
- بازیگران: سعید پورصمیمی، غزل صارمی، مهدی احمدی، حمیدفرخنژاد، سلیمه رنگزن
- سال ساخت: ۱۳۷۸
- آیا توقیف شد؟: اکران بیحاشیهای نداشت و نمایش آن در برخی شهرهای خوزستان ممنوع شد. خسرو سینایی سال ۱۳۹۳ در گفتوگویی با خبرگزاری تسنیم گفته بود اعتراضها چنان بالا گرفت که از مجلس به وزارت ارشاد نامه نوشتند و خواستار برخورد با او شدند.
- خلاصه داستان: احلام پزشک و دختر طایفهای در جنوب کشور است و میخواهد با مرد مورد علاقه خود ازدواج کند. اما عرف طایفه او را به ازدواج با پسرعمویش وادار میکند. فشار تا شب عروسی ادامه پیدا میکند و احلام دست به خودکشی میزند.
فیلم ملی و راههای نرفتهاش
- کارگردان: تهمینه میلانی
- بازیگران: میلاد کیمرام، جمشید هاشمپور، ماهور الوند، السا فیروزآذر
- سال ساخت: ۱۳۹۵
- آیا توقیف شد؟: این فیلم توقیف نشد اما به عنوان یک فیلم مردستیز معرفی شد
- خلاصه داستان: ملیحه دختری جوان و پرشور است که در خانوادهای متعصب و افراطی بزرگ شده، او عاشق جوانی به نام سیامک میشود و برخلاف نظر خانواده که معتقدند این جوان متناسب ازدواج با دخترشان نیست با او ازدواج میکند و بعد از ازدواج کم کم متوجه می شود که سیامک دچار نوعی حس شک و تردید است و مدام ملیحه را کتک میزند و هیچ حمایتی نیز از جانب خانوادهاش دریافت نمیکند و ...
فیلم خانه پدری
- کارگردان: کیانوش عیاری
- بازیگران: شهاب حسینی، مهدی هاشمی، مهران رجبی، نازنین فراهانی
- سال ساخت: ۱۳۸۹
- آیا توقیف شد؟: اختلاف بر سر «خانه پدری» از صحنه قتل دختر خانواده شروع شد، اما دادستانی تهران در سال ۱۳۹۸ دلایل گستردهتری برای توقیف فیلم اعلام کرد.
- دلایل توقیف دادستانی تهران: در صحنه آغازین، پدر و برادر در قتل دختر خانواده و دفن پنهانی او در زیرزمین خانه نقش دارند. خشونت همین صحنه از دلایلی بود که پس از نمایش کوتاه فیلم در دی ۱۳۹۳، ادامهٔ اکران را متوقف کرد.
- خلاصه داستان: ملوک دختر جوان یک خانواده سنتی است که به دلایل ناموسی، پدرش کلبحسن خواهان مرگ او است و برای این کار به پسر کوچکش به نام محتشم گفته تا قبری در زیرزمین حفر کند تا برای پاک کردن ننگ و حفظ آبروی خانواده، تا ملوک را دور از چشم مادر و خواهرانش کشته و در آنجا دفن کنند.
ماجرای «خانه پدری» متفاوت بود، عیاری در این فیلم خشونت علیه زنان و پنهانکردن آن در خانواده را به تصویر میکشد، اما دادستانی همان بازنمایی را «ترویج خشونت علیه زنان» خواند.
این فیلم پس از ۶ سال توقیف، با اصلاحاتی از ۱ آبان ۱۳۹۸ به پرده برگشت، اما در همان ایام در روز ۶ آبان بار دیگر به دستور قضایی توقیف شد.
دادسرای تهران در اطلاعیهاش فیلم را مصداق «ترویج خشونت علیه زنان» و ارائهٔ «تصویر وارونه و کذب از خانواده ایرانی» دانست. دادسرا همچنین مدعی شد اصلاحات موردنظر مراجع نظارتی انجام نشده و ادامهٔ نمایش میتواند به سلامت روان جامعه و نظم عمومی آسیب بزند.
عاقبت سال گذشته بدون حذف و اضافه در فیلمنت منتشر شد.
داستان فیلم «خانه پدری» یکی از شبیهترین روایتها به دخترکشیهای این روزها است. زیرا پدر به نام حفظ آبرو، با همراهی پسرش دختر خانواده را میکشد. تصمیم این دو پدر یکی نیست و سرنوشت دخترها هم یکسان نیست. اما نقطهٔ مشترک پدرانی هستند که باید پناه دختر باشند، انا به خودشان حق میدهند درباره بودن یا نبودن او تصمیم بگیرند.
فیلمهای «شنای پروانه» ساخته محمد کارت و «مغزهای کوچک زنگزده» به کارگردانی هومن سیدی نیز از جمله همین آثار است که موقعیت اکران پیدا کردند.
اگر فیلمهایی چون «بمانی» و «خانه پدری» با توقیف و محدودیت نمایش روبهرو نمیشدند، شاید مخاطبان بیشتری فرصت پیدا میکردند زیرا درباره خشونتی حرف میزنند که اغلب پشت درهای بسته خانه میماند.
سینما بهتنهایی نمیتواند جلوی خشونت را بگیرد، اما میتواند طرح موضوع کند و نشان دهد که فاجعه از لحظه قتل آغاز نمیشود. پیش از آن، نشانههایی هست که گاهی به اسم «آبرو» و «مسئلهٔ خانوادگی» نادیده گرفته میشوند. اما سیستم نظارتی در طول همه سالها که سینما از قتلهای ناموسی، تجاوز و خشونت علیه زنان صحبت کرده به بهانه جلوگیری از نمایش عریان خشونت راه را برای تبیین این مهم بسته است.
این در حالی است که عریانی این خشونت در جامعه در حال رخ دادن است.
وقتی فیلمی از پرده پایین میآید، فقط فرصت تماشای آن از دست نمیرود. شاید فرصتی هم از دست برود برای اینکه درباره خشونت، پیش از آنکه به خبر یک قتل تبدیل شود، حرف بزنیم.