به گزارش فیلمزی، امروز ۲۴ مردادماه سالروز تولد علی حاتمی است. فیلمسازی که آدمها، خانهها و کوچهها، لباسها، موسیقی، قاببندی و حتی سکوت شخصیتها در فیلمهایی که ساخته امضایی مشخص دارد.
از نمایشنامهنویسی تا ساختن تهران قدیم
علی حاتمی فیلمسازی که بعدها نامش آنقدر با تهران قدیم، زبان فارسی و فرهنگ عامه گره خورد که تصور بخشی از گذشته ایران بدون تصاویر فیلمهای او دشوار شد.
علاقه حاتمی به هنر پیش از سینما و از تئاتر آغاز شد. او در دانشکده هنرهای دراماتیک تحصیل کرد و فعالیت حرفهای خود را با نوشتن نمایشنامه و متنهای تلویزیونی ادامه داد. نمایش، ادبیات و موسیقی از همان سالهای ابتدایی در کارهایش حضور داشتند و بعدها به عناصر اصلی سینمایش تبدیل شدند.
حاتمی در سال ۱۳۴۹ و در ۲۵سالگی نخستین فیلم بلند خود، «حسن کچل»، را ساخت. فیلمی موزیکال که با قصههای عامیانه و سنت نمایش ایرانی پیوند داشت. فیلمی که از همان ابتدا نشان داد که مسیر سینمایی او شباهتی به جریان اصلی سینمای در آن دوران ندارد.
پس از «حسن کچل»، فیلمهایی مثل «طوقی»، «باباشمل»، «قلندر»، «خواستگار» و «ستارخان» را ساخت تا در نیمه دوم دهه ۱۳۵۰ با «سوتهدلان» به یکی از مهمترین فیلمهای کارنامهاش برسد.
بعد از انقلاب نیز «حاجی واشنگتن»، «کمالالملک»، «جعفرخان از فرنگ برگشته»، «مادر» و «دلشدگان» را کارگردانی کرد او در تلویزیون با پروژه عظیم «هزاردستان» یکی از کمنظیرترین تجربههای تاریخی تلویزیون ایران را رقم زد.
شهرک سینمایی غزالی چطور شکل گرفت؟
ساخت شهرک سینمایی غزالی براساس طرح و پیشنهاد علی حاتمی در سال ۱۳۵۸ آغاز شد. شهرکی که سریال «هزاردستان» برای اولین بار در آن ساخته شد.
وسواس علی حاتمی در طراحی صحنه و لباس در جریان تولید «هزاردستان» ابعاد گستردهترین پیدا کرد. او برای بازسازی تهران قدیم در این سریال به مجموعهای از خیابانها، ساختمانها و فضاهای شهری احتیاج داشت که برای این کار خیابان، ساختمان و فضای شهری ساخت و به نوعی هسته اصلی شهرک سینمایی غزالی شکل گرفت.
شهرکی که بعدها تجهیز شد و بسیاری از فیلمها و مجموعههای تاریخی در آن ساخته شدند. به این ترتیب بخشی از میراث حاتمی از فیلمهای خودش فراتر رفت و به زیرساخت سینما و تلویزیون ایران تبدیل شد.
هممسیری زندگی هنری و خانوادگی، از زری خوشکان تا لیلا حاتمی
علی حاتمی با زری خوشکام، بازیگر سینمای ایران که بعدها با نام زهرا حاتمی نیز شناخته میشد، ازدواج کرد. حاصل این ازدواج یک دختر بود که به یکی از بازیگران مطرح سینمای ایران تبدیل شد.
لیلا حاتمی از کودکی وارد جهان سینمای پدر شد و در آثاری مانند «کمالالملک» و «دلشدگان» بازی کرد و سینما به بخشی از زندگی خانوادگی او تبدیل شده بود.
بیماری و سرنوشت آخرین فیلم علی حاتمی
آخرین سالهای زندگی حاتمی با یکی از مهمترین پروژههای ناتمام کارنامهاش همراه شد. «جهان پهلوان تختی».
او قصد داشت زندگی غلامرضا تختی را به فیلم تبدیل کند و کار کلید خورده بود. اما ابتلا به سرطان اجازه نداد فیلم را به پایان برساند. حاتمی در سال ۱۳۷۵ و در ۵۲ سالگی درگذشت و «جهان پهلوان تختی» به آخرین پروژه ناتمام زندگیاش تبدیل شد.
مرگ زودهنگام حاتمی زمانی اتفاق افتاد که او هنوز پروژههای متعددی برای ساخت داشت. بنابراین کارنامهاش نه با یک تصمیم آگاهانه برای خداحافظی از سینما، بلکه در میانه ساخت یک فیلم متوقف شد.
با اینحال میراثی که طی حدود سه دهه فعالیت از خود باقی گذاشت بسیار بزرگتر از تعداد آثارش بود. حاتمی نسلی از مخاطبان ایرانی را با تصویر خودش از تهران، قاجار، خانواده، موسیقی و فرهنگ عامه روبهرو کرد و در نهایت به یکی از معدود فیلمسازانی تبدیل شد که میتوان تنها با دیدن یک قاب یا شنیدن چند خط دیالوگ، حضورش را پشت یک اثر تشخیص داد.
علی حاتمی در ۵۲ سالگی درگذشت اما جهانی که ساخت هنوز در سینمای ایران زندگی میکند.
نگاهی به آثار او
۱. فیلم «حسن کچل»
- بازیگران: پرویز صیاد، سدالله شیراندامی کتابون امیرابرهیمی، حمیده خیرآبادی، سیروس ابراهیمزاده
- سال تولید: ۱۳۴۹
حاتمی برای نخستین فیلم بلندش راه سادهای انتخاب نکرد.این فیلم بهعنوان نخستین فیلم موزیکال سینمای ایران یاد میشود که ترکیبی از قصههای عامیانه، افسانه، موسیقی، نمایش ایرانی و ادبیات شفاهی به شمار میآید.
۲. فیلم «طوقی»
- بازیگران: بهروز وثوقی، ناصر ملک مطیعی، آفرین عبیسی
- سال تولید: ۱۳۴۹
داستان درباره زندگی خانوادگی و روابط آدمها است. آسید مرتضی که کفترباز است، با بیبی نابینای خود با نقش آفرینی ژاله علو در کاشان زندگی میکند. او یک کبوتر طوقی را میگیرد که همه کفتربازهای محل بهدنبالش هستند. بیبی، طوقی را بدیمن میداند و از آسید مرتضی میخواهد که کبوتر را رها کند. از طرفی دایی آسید مرتضی، یعنی آسید مصطفی او را برای خواستگاری نامزدش طوبی آفرین به شیراز میفرستد. اما مرتضی و طوبی بههم علاقهمند شده و ازدواج میکنند.
۳. فیلم «باباشمل»
- بازیگران: محمدعلی فردین، ناصر ملک مطیعی، فروزان و بهمن مفید
- سال تولید: ۱۳۵۰
این فیلم یک اثر موزیکال است که داستان، عاشق، معشوق و رقیب را روایت میکند. باباشمل پس از درگیری کوچکی با لوطی حیدر در محله، با او دوست میشود. مدتی بعد، باباشمل به شوکت الملوک دل میبندد. اما لوطی حیدر نیز که از سالها پیش شیفته شوکت الملوک بوده، برای آن که مانع ازدواج آنها نباشد، تصمیم میگیرد محله را ترک کند.
۴. فیلم «قلندر»
- بازیگران: ناصر ملک مطیعی،فروزان،یدالله شیراندامی،بهمنمفید، فرنگیس فروهر، مهری ودادیان مرتضی احمدی و ژاله علو
- سال تولید: ۱۳۵۱
داستان این فیلم هم در ادامه همان شرح داستانهای گذشته او و روابط بین آدمها است.
۵. فیلم «خواستگار»
- بازیگران:زری خوشکام و پرویز صیاد
- سال تولید: ۱۳۵۱
آموزگاری به نام آقای خاوری در خانه وسواسالدولهساکن است. او به زری دختر وسواس الدوله، دل میبندد. اما پیش از خواستگاری مرد نظربازی موسوم به «دون ژوان» زری را اغفال و با او ازدواج میکند. زری پس از چندی شوهر نااهل را از خانه میراند و خاوری که کماکان در آرزوی ازدواج با زری است تصمیم به خواستگاری میگیرد.
۶. فیلم «ستارخان»
- بازیگران: علی نصیریان، عنایت بخشی، عزتالله انتظامی، پرویز صیاد
- سال تولید: ۱۳۵۱
ساخت این فیلم در تهران آغاز شد و برای ساخت سکانسهای نبرد میان مشروطه خواهان و نیروهای دولتی، بهرهگیری از شگردهای جلوههای ویژه در نظر گرفته شده بود که در آن روزگار کمتر به کار گرفته میشد.
فیلم ستارخان از ۱۳ اسفند ۱۳۵۱ در ده تالار سینمای تهران اکران عمومی شد اما با مخالفت روزنامهها و نمایندگان مجلس شورای ملی روبرو شد. در نشست غیرعلنی مجلس شورای ملی در تاریخ ۱۵ اسفند بیانیهای از سوی شماری از نمایندگان خوانده و امضاء شد.
در این بیانیه به تحریف داستان تاریخی این فیلم خرده گرفته شده بود و آن را تحریف علنی تاریخ معاصر خوانده بود. سندیکای هنرمندان نیز علی حاتمی را به دلیل تحریف روایت تاریخی از ستارخان مورد نکوهش قرار داد و در پی آن حاتمی از سندیکای هنرمندان بیرون رفت. سرانجام پس از حاشیههای بسیار، کمیته امور سینمایی وزارت فرهنگ و هنر پروانه نمایش فیلم لغو و نمایش فیلم را توقیف شد.
کیفیت فیلمهایی که علی حاتمی در آن دوران ساخت با یکدیگر یکسان نبود، اما قطعات پازلی که بعدا سینمای حاتمی را شکل دادند، از همین فیلمها شکل گرفت. مردانی گرفتار غرور و عشق، خانوادههای ازهمگسیخته، سنتهایی که دیگر توان مقاومت در برابر تغییر را ندارند و شخصیتهایی که میان دنیای قدیم و جدید گیر افتادهاند.
ولی برای رسیدن به یکی از کاملترین فیلمهای دوران نخست فعالیت حاتمی باید تا «سوتهدلان» صبر میکرد.
۷. سریال «سلطان صاحبقران»
- بازیگران: جمشید مشایخی، پرویز فنیزاده، زری خوشکام، ناصر ملکمطیعی، ایرن و سعید پورصمیمی
- سال تولید: ۱۳۵۴
«سلطان صاحبقران» یک مجموعه تلویزیونی تاریخی بود.
این مجموعه تلویزیونی در سیزده قسمت و به شیوهٔ سیاه و سفید برای تلویزیون ملی ایران ساخته شد و نخستین بار در تاریخ پنجشنبه ۱۵ آبان ۱۳۵۴ از شبکه دوم تلویزیون ملی ایران به نمایش درآمد و سپس یک بار دیگر در ۷ تیر ۱۳۵۶ از سیمای ایران پخش شد.
۸. فیلم «سوتهدلان»
- بازیگران: جمشید مشایخی، بهروز وثوقی، شهره آغداشلو، فخری خروش، جهانگیر فروهر
- سال تولید: ۱۳۵۶
«سوتهدلان»، جایی که همهچیز سر جای خودش قرار گرفت
«سوته دلان» یک درام عاشقانه است که داستان یک خانواده قدیمی تهران را بیان میکند که در آن جمشید مشایخی به عنوان برادر بزرگ خانواده سرپرستی خانواده را بر عهده دارد و بهروز وثوقی برادر کوچکتر که دچار اختلالات ذهنی است نیز در این خانواده زندگی میکند او مورد توجهرادر بزرگتر قرار دارد.
اگر قرار باشد تنها یک فیلم برای توضیح سینمای علی حاتمی انتخاب شود، «سوتهدلان» احتمالاً بهترین نقطه شروع است.
فیلم در ظاهر قصهای خانوادگی درباره دو برادر است، اما زیر این داستان، جهان بسیار تلختری جریان دارد. جهانی درباره تنهایی، نیاز به دوست داشته شدن، سرکوب، گناه و حسرت. مجید، با بازی بهروز وثوقی، یکی از بهیادماندنیترین شخصیتهای سینمای حاتمی است. شخصیتی که معصومیت و میل سرکوبشدهاش به زندگی، او را به قلب تراژدی فیلم تبدیل میکند.
نکته مهم «سوتهدلان» این است که تمام چیزهایی که معمولا به نام «سبک علی حاتمی» میشناسیم هنوز وجود دارند، اما هیچکدام جای فیلم را نمیگیرند.
در واقع در این فیلم همه عناصر یک فیلم درست سرجای خود قرار دارد مثلا دکور دیده میشود، اما شخصیت را نمیبلعد. دیالوگ شاعرانه است، اما به احساس شخصیت متصل میشود. گذشته حضور دارد، اما تبدیل به موزه نمیشود بلکه یک حس خوب از حسرتها و امیدها را مطرح میکند.
۹. فیلم «حاجی واشنگتن»
- بازیگران: عزت الله انتظامی، اسماعیل محمدی، ریچارد هریسون، ماریو دوناتونه
- سال تولید: ۱۳۶۱
«حاجی واشنگتن» نخستین فیلم بلند حاتمی پس از انقلاب بود و یکی از عجیبترین شخصیتهای تمام کارنامه او را در مرکز داستان قرار داد. حسینقلیخان صدرالسلطنه، نخستین سفیر ایران در آمریکا. اما فیلم خیلی زود از یک زندگینامه تاریخی فاصله میگیرد.
سفارت عظیم ایران در آمریکا به خانهای خالی تبدیل میشود و سفیری که قرار بود نماینده یک کشور باشد، به انسانی بدل میشود که تقریبا هیچکس به او احتیاج ندارد. نتیجه یکی از تلخترین فیلمهای حاتمی است. فیلمی درباره شکاف میان تصوری که یک ملت از خودش دارد و تصویری که جهان بیرون از آن میبیند.
سرنوشت خود فیلم هم عجیب بود. «حاجی واشنگتن» در نخستین جشنواره فیلم فجر نمایش داده شد، اما پس از آن امکان اکران عمومی پیدا نکرد و حاتمی هرگز نمایش عمومی فیلمش را ندید. فیلم سرانجام در سال ۱۳۷۷، بعد از مرگ او، اکران شد.
۱۰.فیلم «کمالالملک»
- بازیگران: جمشید مشایخی، عزتالله انتظامی، علی نصیریان، داود رشیدی، محمدعلی کشاورز
- سال تولید: ۱۳۶۲
فیلمی تماما ایرانی از گونهٔ درام، تاریخی است که به زندگی نقاش برجسته ایرانی، کمالالملک میپردازد. هر اندازه که «حاجی واشنگتن» درباره تنهایی بود، «کمالالملک» درباره رابطه هنر و قدرت است. در واقع او شخصیت تاریخی را وارد مسئلهای میکند که برای هر هنرمند معاصر قابل درک است. شاید پاسخ به پرسشی درباره مرز میان استقلال و وابستگی.
نکته قابل توجه ترکیب بازیگری بسیار قدرمتمند مشایخی، انتظامی، نصیریان، رشیدی و کشاورز است که تماشاگر را جادو میکند.
۱۱. سریال «هزاردستان»
- بازیگران: جمشید مشایخی، عزتالله انتظامی، علی نصیریان، داود رشیدی، محمدعلی کشاورز، زری خوشکام، پرویز پورحسینی، جعفر والی، جمشید لایق
- سال ساخت: ۱۳۵۸ تا ۱۳۶۶
طرح اولیه سریال «هزاردستان» در سال ۱۳۵۴ با عنوان «جاده ابریشم» و با حضور شخصیتهایی مثل سید حسن مدرس، میرزا کوچک خان و رضاشاه به ذهن حاتمی آمد و بعدتر دچار تغییرات اساسی شد که ماهیت کار را عوض کرد.
نکته جالب این است که این مجموعهٔ تلویزیونی در روز جهانی میراث دیداری و شنیداری در فهرست ملی برنامهٔ حافظه جهانی یونسکو ثبت شد.
«هزاردستان» بزرگترین جاهطلبی علی حاتمی
در واقع مجموعه «هزاردستان» بزرگترین جاهطلبی علی حاتمی است.
پروژهای که سالها طول کشید و برای ساخت آن دیگر چند دکور داخلی کافی نبود. حاتمی به تهران قدیم احتیاج داشت. پس تصمیم گرفت تهران خودش را بسازد، تهرانی که همانطور که پیشتر گفته شد به شهرک سینمایی غزالی تبدیل شد.
خیابان، گراند هتل، مغازهها، ادارهها، خانهها، لباسها و ماشینها باید همگی جزئی از یک جهان واحد میبودند.
«هزاردستان» البته تاریخ مستند ایران نیست. شخصیتهای واقعی و خیالی در هم تنیدهاند و روایت چندین دوره سیاسی به شکلی فشرده و اسطورهای با یکدیگر ترکیب شده است و خب اهمیت اثر هم دقیقا در همین نکته است. حاتمی میخواهد سازوکار قدرت را نشان دهد. سیستمی که آدمها در آن تغییر میکنند، اما مناسبات پشت پرده همچنان باقی میمانند.
تماشاگران این سریال حتما به خوبی دریافتند که خان مظفر فقط یک شخصیت نیست. بلکه یک الگو است. مفتش ششانگشتی فقط یک مأمور نیست؛ چهرهای از دستگاه قدرت است و یا رضا خوشنویس مردی است که تاریخ از روی زندگی او عبور کرده و چیزی جز خاطره برایش باقی نگذاشته است.
یکی از ویژگیهای هزاردستان طراحی صحنه است. زیرا حاتمی ثابت میکند که طراحی صحنه برای او تزئین نیست. بلمه خودِ روایت است.
۱۲. فیلم «مادر»
- بازیگران: رقیه چهره آزاد، اکبر عبدی، محمدعلی کشاورز، فریماه فرجامی، امین تارخ، اکرم محمدی حمید جبلی و جمشید هاشمپور
- سال تولید: ۱۳۶۸
علی حاتمی بعد از روایت داستانهای خود در خیابانهای تاریخی و شخصیت سیاسی، عاقبت با فیلم «مادر» به یک خانه برگشت.
داستان فیلم ساده است. مادری که میداند روزهای آخر زندگیاش نزدیک شده، فرزندانش را دوباره دور خودش جمع میکند. اما حاتمی همین خانه را به یک جهان تبدیل میکند. به این معنا که هر اتاق خاطرهای دارد. هر وسیله نشانی از گذشته است و هر فرزند بخشی از خانوادهای است که دیگر نمیتواند مثل گذشته کنار هم زندگی کند.
علی حاتمی در فیلم مادر یکی از اساسیترین دغدغههای خود یعنی ترس از فروپاشی را به تصویر میکشد. فروپاشی خانه، فروپاشی خانواده و فروپاشی حافظه.
شاید به همین دلیل است که «مادر» با وجود معاصر بودن قصه، همچنان یکی از نوستالژیکترین فیلمهای حاتمی است. او برای سفر به گذشته دیگر به تهران قاجاری احتیاج ندارد. یک حوض، چند پنجره قدیمی و مادری در آستانه مرگ کافی است.
۱۳. فیلم «دلشدگان»
- بازیگران: امین تارخ، اکبر عبدی، جلال مقدم، فرامرز صدیقی،سعید پورصمیمی، حمید جبلی، محمدعلی کشاورز، فتحعلی اویسی، رقیه چهرهآزاد،جمشید هاشمپور،شهلا ریاحی، لیلا حاتمی،لیلی رشیدی، منصور والامقام
- با آواز استاد محمدرضا شجریان و موسیقی حسین علیزاده
- سال تولید: ۱۳۷۰
در فیلم «دلشدگان»، موسیقی ایرانی به مرکز جهان حاتمی تبدیل میشود. گروهی از موسیقیدانان ایرانی در دوره قاجار راهی فرنگ میشوند تا موسیقیشان را روی صفحه ضبط کنند. در ظاهر، فیلم درباره سفر چند هنرمند است. اما دغدغه اصلی حاتمی جای دیگری قرار دارد. چگونه چیزی را از فراموش شدن نجات دهیم؟
در واقع «دلشدگان» یکی از شخصیترین فیلمهای حاتمی به شمار میآید.
آخرین فیلمی که علی حاتمی در تدارک ساخت آن بود بیوگرافی از زندگی جهان پهلوان تختی بود که متاسفانه بیماری او امان نداد و خیلی زود از دنیا رفت. او فقط ۵۲ سال داشت که رنج بیماری او را از پای درآورد و در سال ۱۳۷۵ درگذشت.
اما فیلم بهروز افخمی کار نیمه تمام حاتمی را به اتمام رساند. فیلمی که از جهان حاتمی دور بود و به اعتقاد منتقدان نتوانست حق مطلب را درباره این فیلمساز فقید ادا کند.
شما هم برای ما بنویسید که کدام فیلمهای علی حاتمی را دوست دارید؟