روایت کامل زندگی ریچارد برتون، بازیگر ولزی صاحب صدای ماندگار که از خانواده‌ای معدنچی به ستاره‌ی هالیوود رسید.
صفحه روزگار بارها هنرمندانی به خود دیده است که با تکنیک و مهارت درخشیده‌اند، اما شمار کسانی که توانسته‌اند روح سرکش و صدای اساطیری خود را به بخشی تفکیک‌ناپذیر از تاریخ فرهنگ بدل کنند بسیار اندک است. ریچارد برتون در زمره همین جادوگران نادری بود که سینما و تئاتر را به تسخیر خود درآوردند. مردی از جنس صخره‌های ولز که با زبانی شعرگونه و بیانی پرصلابت، حماسه‌ای ماندگار بر پرده نقره‌ای نگاشت. تولد او آغازگر جریانی نوین در بازیگری شکسپیری بود؛ جریانی که تئاتر فاخر بریتانیا را به هالیوود پیوند زد و استانداردهای تازه‌ای از جذابیت مردانه و عمق روان‌شناختی را تعریف کرد. صدای او ویژگی منحصربه‌فردی داشت که همچون ارگ کلیسا در سالن‌های تاریک طنین‌انداز می‌شد و کلمات را با وزن و اعتباری بی‌مانند به گوش مخاطب می‌رساند.
او قادر بود با یک نگاه ساده، دنیایی از رنج، شهوت، تکبر و پشیمانی را به تماشاچی منتقل کند. هنر برتون فراتر از تکنیک‌های مرسوم بازیگری بود؛ او خودِ نقش را زندگی می‌کرد و با بخشیدن پاره‌ای از جان سرکش خویش به شخصیت‌ها، آن‌ها را به موجوداتی جاودانه بدل می‌سا. در دوران اوج سینمای کلاسیک، او تجسم عینی شاهزادگان رنج‌دیده، سرداران پرابهت و مردانی بود که در میان وفاداری و خیانت دست‌وپا می‌زدند. فرقی نداشت که او لباس یک امپراتور رومی را به تن داشته باشد یا در نقش یک کشیش خسته ظاهر شود، حضورش همواره چنان سنگین و مسحورکننده بود که تمام قاب تصویر را به انحصار خود درمی‌آورد.
رابطه پرفراز و نشیب و پر از شور و جنون او با الیزابت تیلور نیز بخشی از درام بزرگ زندگی‌اش بود؛ پیوندی که مرزهای میان واقعیت و سینما را محو کرد و شاهکارهایی با بالاترین سطح از تنش دراماتیک را پدید آورد. دوری او از جوایز بزرگ آکادمی هرگز غباری بر چهره درخشانش ننشاند، چرا که اعتبار برتون نه در گرو مجسمه‌های طلایی، بلکه وام‌دار وفاداری مطلق او به واژه‌ها و متون بزرگ ادبی بود. او بازیگری بود که خشم را با زیبایی، و ویرانی را با شکوه آمیخت. امروز در سالروز تولد این اسطوره بی‌تکرار، سینمادوستان جهان سر تعظیم در برابر کارنامه‌ای فرود می‌آورند که هنوز هم بعد از گذشت ده‌ها سال، منبع الهام و ستایش است. یادش گرامی و نامش در تالار افتخارات هنر ابدی باد.
کودکی و مرور کلی زندگی
سرنوشت ریچارد برتون در پونتریدیفن، روستایی کوچک و معدنچی‌نشین در غرب ولز آغاز شد. او با نام اصلی ریچارد والتر جنکینز در خانه‌ای متولد شد که زیر سایه یک آب‌گذر قدیمی قرار داشت؛ جغرافیا و چشم‌اندازی دراماتیک که گویی از همان ابتدا روح سرکش او را برای درام‌های بزرگ زندگی آماده می‌کرد. ریچارد دوازدهمین فرزند از خانواده‌ای پرجمعیت بود که طعم تلخ فقر و از دست دادن را بسیار زود چشید. او تنها دو سال داشت که مادرش بر اثر بیماری عفونی پس از زایمان درگذشت و پدرش، معدنچی زغال‌سنگی که به دلیل مصرف مفرط الکل به مرد دوازده‌پینتی معروف بود، نتوانست سرپرستی او را به عهده بگیرد. در این میان، خواهر بزرگ‌ترش، سیسیلیا، به همراه همسرش سرپرستی ریچارد کوچک را پذیرفتند و او را به شهر فولادسازی پورت تالبوت بردند. با این حال، فرهنگ غنی داستان‌گویی و موسیقی در خانه‌های کارگری ولز، اولین جرقه‌های استعداد طبیعی ریچارد برای اجرا و خودنمایی را در وجود او روشن کرد. دفترچه یادداشت‌های روزانه او در دوران جنگ جهانی دوم، به خوبی روایتگر تعادل ظریف زندگی یک نوجوان چهارده‌ساله میان هراس از حملات هوایی و تکالیف مدرسه بود؛ خاطراتی که بعدها بنیان کتاب داستان کریسمس او را در سال‌های اوج شهرت شکل داد.
جنگ جهانی دوم آغاز شده بود و ریچارد که در نوجوانی پسری باهوش و برنده بورسیه تحصیلی بود، به دلیل بیماری شوهرخواهرش و نیاز مالی خانواده مجبور شد مدرسه را ترک کند و در یک تعاونی پوشاک مشغول به کار شود. اما تقدیر او با خاکسپاری در معادن یا کارگری در مغازه‌ها گره نخورده بود؛ با پادرمیانی یکی از معلمان دلسوز قدیمی‌اش، او پس از هجده ماه دوری، دوباره به صندلی‌های مدرسه متوسطه بازآمد. در مدرسه، او با فیلیپ برتون آشنا شد؛ معلم، نویسنده و تهیه‌کننده‌ای سخت‌گیر که فوراً به نبوغ نهفته در وجود این جوان ولزی پی برد. فیلیپ نه تنها او را به دنیای شکسپیر معرفی کرد، بلکه به دلیل محدودیت قانونی و پافشاری بر نجات او از طبقه کارگری، نام خانوادگی خود یعنی «برتون» را از طریق تغییر نام رسمی به او بخشید؛ چرا که اختلاف سنی آن‌ها تنها بیست روز کمتر از حد قانونی برای یک فرزندخواندگی رسمی بود.
بزرگ‌ترین میراث فیلیپ برتون برای ریچارد، صیقل دادن به هویتی مهارشده بود؛ فیلیپ معتقد بود لهجه غلیظ ولزی ریچارد مانع بزرگی برای تبدیل شدن او به یک بازیگر تئاتر کلاسیک خواهد بود. آن‌ها ساعت‌ها به بالای کوه مارگام می‌رفتند و ریچارد در میان بادهای کوهستان، با صدای بلند آثار شکسپیر را می‌خواند تا پرتاب صدا و کنترل لحن را بیاموزد. این تمرینات طاقت‌فرسا، شباهتی به نمایش پیگمالیون داشت که ریچارد بعدها نقش پروفسور هیگینز را در تئاتر مدرسه و انجمن جوانان مسیحی بازی کرد؛ جایی که او عملاً نقش مربی واقعی خود را روی صحنه بازآفرینی می‌کرد. ترکیب آهنگ شاعرانه زبان ولزی با آموزش‌های دقیق کلاسیک بریتانیا، دامنه‌ای بیانی و صدایی عمیق پدید آورد که بعدها به امضای اصلی بازیگری او تبدیل شد.
این تغییر نام، شانس او را برای ورود به فضاهای آکادمیک بزرگ افزایش داد و او توانست در قالب آموزش نیروی هوایی سلطنتی، وارد کالج اکستر در دانشگاه آکسفورد شود. حضور کوتاه او در آکسفورد در سال ۱۹۴۴ با درخشش در نقش آنجلو در نمایش اندازه برای اندازه شکسپیر، به یک نقطه عطف تاریخی تبدیل شد. او با تکنیک منحصربهفرد سکون بر صحنه، تماشاگران را مسحور کرد؛ به طوری که هم‌دوره‌ای‌هایش گفتند صدای او بَمی داشت که کف سالن آکسفورد را می‌لرزاند. اجرای او چنان خیره‌کننده بود که غول‌های تئاتر لندن مانند جان گیلگد که در سالن حضور داشتند، فوراً پیش‌نویس قراردادهای پس از جنگ را به او پیشنهاد دادند. برتون پس از ترخیص از نیروی هوایی در اواخر سال ۱۹۴۷، آماده تسخیر جهان بود؛ با این حال، او حتی در اوج شهرت هالیوودی، هرگز پیوندش را با زادگاه کارگری خود قطع نکرد و ریشه‌هایش امروز در آرشیو دانشگاه سوانزی برای همیشه ثبت شده‌اند.
ورود به سینما
پاسخ به یک آگهی در نشریه وسترن میل برای جذب استعدادهای جوان ولزی، نقطه آغاز صعود حرفه‌ای ریچارد برتون را رقم زد. او در سال ۱۹۴۳ با نمایش استراحتگاه دروئید در تئاتر سنت مارتین لندن نخستین حضور حرفه‌ای خود بر صحنه را تجربه کرد؛ هرچند خدمت به عنوان ناوبر در نیروی هوایی سلطنتی، ادامه مسیرش را به تاخیر انداخت. برتون در سال ۱۹۴۸ فعالیت تئاتری خود را از سر گرفت و یک سال بعد با فیلم آخرین روزهای دولوین نخستین حضور سینمایی‌اش را ثبت کرد. نخستین موفقیت بزرگ تئاتری او نیز در همان سال با نمایش بانو برای سوزاندن نیست رقم خورد که زمینه حضور او را برای نخستین‌بار روی صحنه برادوی در سال ۱۹۵۰ فراهم ساخت. حضور درخشان در گروه تئاتر اولد ویک، چهره فتوژنیک و بیان شکسپیرین منحصربهفرد، او را در نقش‌های کلاسیک برجسته کرد و صدای پرطنین و مقتدرانه‌اش خیلی زود توجه هالیوود را برانگیخت.
نخستین فیلم آمریکایی برتون با نام دخترعموی من راشل در سال ۱۹۵۲، در کمال شگفتی منتقدان، نامزدی اسکار بهترین بازیگر نقش مکمل مرد را برای او به ارمغان آورد؛ جنجالی که از نقش‌آفرینی او به عنوان بازیگر نقش اول مرد نشأت می‌گرفت. یک سال بعد، فیلم مذهبی خرقه به عنوان نخستین اثر تاریخ سینما با فرآیند پرده‌عریض سینمااسکوپ، او را به ستاره‌ای جهانی بدل کرد و دومین نامزدی اسکارش را رقم زد. این نقش در ابتدا برای تایرون پاور در نظر گرفته شده بود، اما با کاهش بودجه پروژه، برتون جایگزین او شد و چنان درخشید که کمپانی فاکس پیشنهادی یک میلیون دلاری برای تمدید قرارداد به او ارائه داد. برتون که به عنوان یک آتئیست از مضامین مذهبی فیلم بیزار بود و بازی خود را چوبی می‌دانست، پس از مشاجره‌ای شدید با داریل زانوک، رئیس استودیو، ابتدا قرارداد را رد کرد و به لندن بازگشت، هرچند بعدها در تصمیم خود تجدیدنظر نمود. او در این فیلم نقش تریبون فاسد رومی را بازی می‌کرد که مأمور نظارت بر مصلوب شدن مسیح بود، اما پس از بردن خرقه او در تاس‌بازی، قدرت رازآلود لباس را احساس کرده و سرانجام جانش را فدای آرمان منجی می‌کرد.
او در دهه ۱۹۵۰ جایگاه خود را در درام‌های تاریخی با ایفای نقش در فیلم‌های شاهزاده بازیگران و اسکندر کبیر تثبیت کرد. با این حال، بازی در فیلم سیاه و سفید و تلخ با خشم به گذشته بنگر در سال ۱۹۵۹ به کارگردانی تونی ریچاردسون، نقطه عطف کارنامه او در سینمای واقع‌گرایانه موسوم به «سینک ظرف‌شویی» شد. برتون سی‌وشه‌ساله در نقش جیمی پورتر، جوانی تحصیل‌کرده اما خشمگین از طبقه کارگر را به تصویر کشید که به همراه همسرش آلیسون زندگی سرشار از تنشی دارد؛ همسری که بارداری خود را پنهان کرده و با اصرار دوستش هلنا خانه را ترک می‌کند، اما بازگشت او پس از سقط جنین، رابطه جیمی و هلنا را وارد گره‌های عاطفی پیچیده‌تری می‌سازد. این فیلم با وجود شکست تجاری، همواره مایه افتخار برتون باقی ماند. او هم‌زمان در تئاتر نیز به درخشش ادامه داد؛ به طوری که اجرای هملت برادوی در سال ۱۹۶۴ به کارگردانی جان گیلگد و حضور در موزیکال کملوت جایگاه صحنه‌ای او را ابدی کرد.
انتخاب برتون برای نقش مارک آنتونی در حماسه تاریخی و پرهزینه کلئوپاترا در سال ۱۹۶۳، او را به مرتبه یک ابرستاره جهانی رساند. این پروژه با بودجه نجومی ۴۴ میلیون دلاری خود، با وجود تبدیل شدن به پرفروش‌ترین فیلم سال، کمپانی فاکس قرن بیستم را تا آستانه ورشکستگی پیش برد. اما آنچه بیش از ابعاد فیلم جهان را تکان داد، آغاز رابطه عاشقانه و پرهیاهوی برتون با هم‌بازی‌اش الیزابت تیلور بود؛ رابطه‌ای جنجالی که در زمان ازدواج هر دو شکل گرفت و موجی از محکومیت‌ها را از سوی واتیکان و کنگره آمریکا به همراه داشت. این رسوایی بزرگ، تماشاگران بی‌شماری را به سینماها کشاند و فیلم را از سقوط مالی نجات داد. برتون و تیلور پس از جدایی از همسرانشان، دو بار با یکدیگر ازدواج کردند که هر دو به طلاق ختم شد. آن‌ها در ۱۱ فیلم مشترک به ایفای نقش پرداختند و سبک زندگی مجلل، ولخرجی‌های افسانه‌ای و مصرف مفرط الکل، تصویری عمومی از آنان آفرید که در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰ گاه بیشتر از هنر بازیگری برتون، سرصدر اخبار رسانه‌های جهان بود.
بهترین فیلم‌ها
اگرچه فیلم خرقه نقطه تثبیت برتون در هالیوود بود و کلئوپاترا شهرت جهانی او را دگرگون کرد، اما فیلم شب ایگوانا در سال ۱۹۶۴ به کارگردانی جان هیوستن، یکی از عمیق‌ترین بازی‌های کارنامه او را در اقتباسی از اثر تنسی ویلیامز به نمایش گذاشت. برتون در این فیلم نقش شانون، کشیش الکلی و خلع‌لباس‌شده‌ای را ایفا کرد که هدایت توری از زنان مذهبی تگزاس را به هتلی فرسوده در مکزیک بر عهده می‌گیرد؛ مکانی متعلق به بیوه‌ای پرشور با بازی آوا گاردنر که در آن شانون با یک هنرمند سرکوب‌شده با بازی دبورا کر آشنا می‌شود و همگی با شیاطین درونی و تنش‌های روانی خود دست‌وپنجه نرم می‌کنند. اگرچه بازی برتون در این اثر گاه بیش از حد تئاتری جلوه می‌کند، اما پریشانی درون شخصیت را به شکلی تمام‌عیار آشکار می‌سازد؛ اثری که با وجود نامزدی در چهار رشته اسکار، در کمال شگفتی نام برتون را در میان نامزدها به همراه نداشت. یک سال بعد، او با درخشش در فیلم جاسوسی که از سردسیر آمد، نقش الک لیماس، مأمور بریتانیایی خسته و در آستانه بازنشستگی را بازی کرد که برای نفوذ به آلمان شرقی، تظاهر به پناهندگی می‌کند اما پشت پرده آهن می‌فهمد که خود مهره یک بازی کثیف سه‌جانبه بوده است؛ نقشی که برتون آن را با شدتی مهارشده و ترسی پنهان از ازدست‌دادن روحش بازی کرد.
اوج شاهکار بازیگری ریچارد برتون در سال ۱۹۶۶ با فیلم چه کسی از ویرجینیا وولف می‌ترسد؟ به کارگردانی مایک نیکولز رقم خورد. این فیلم تصویری بی‌رحمانه و عریان از زناشویی ویرانگر جورج و مارتا (با بازی برتون و تیلور) را به تصویر کشید که عشقشان در میان هیاهوی الکل، ناامیدی و آزارهای کلامی دفن شده است. ورود زوج جوانی به خلوت آن‌ها، این رابطه را به مرز فروپاشی کامل می‌رساند. این اقتباس جنجالی از نمایش ادوارد آلبی، با شکستن محدودیت‌های هالیوود و استفاده بی‌سابقه از ناسزا، در تمام رشته‌های واجد شرایط نامزد اسکار شد که این اتفاق تنها برای دومین بار در تاریخ آکادمی رخ می‌داد؛ برتون پنجمین نامزدی اسکارش را به دست آورد و تیلور برنده مجسمه طلایی شد. دو سال بعد، او در بلاک‌باستر اکشن و پرتحرک جایی که عقاب‌ها جرئت می‌کنند، در نقش یک افسر بریتانیایی در کنار کلینت ایستوود ظاهر شد؛ تریلری جاسوسی و پرپیچ‌وخم که موفقیت بزرگ تجاری آن در گیشه، یکی از آخرین دوران اوج برتون را پیش از پذیرش نقش‌های متوسط در دهه ۱۹۷۰ برای تأمین سبک زندگی پرهزینه‌اش رقم زد.
برتون پس از دوازده سال دوری از تئاتر، با درخشش در نمایش اکوس به صحنه بازگشت و در نقش روان‌پزشکی ظاهر شد که در پی کشف علت کور کردن شش اسب توسط یک پسر جوان، با بحران‌ها و رازهای معنوی زندگی خودش روبه‌رو می‌شود؛ نقشی که او در اقتباس سینمایی سال ۱۹۷۷ سیدنی لومت نیز آن را تکرار کرد و با وجود اعتراض گروه‌های حامی حیوانات به صحنه‌های خشونت‌آمیز فیلم، هفتمین و آخرین نامزدی اسکار را به عنوان آخرین بازی بزرگ کارنامه‌اش برای او به ارمغان آورد. پایان‌بندی حیات هنری این غول بازیگری، در سال ۱۹۸۴ با بازی در اقتباس ویران‌شهری مایکل ردفورد از رمان ۱۹۸۴ جورج اورول رقم خورد. برتون با وجود تحمل دردهای مزمن بدنی در طول تولید، نقش اوبراین، عضو بی‌رحم و در عین حال پدرانه حزب درونی را بازی کرد که وظیفه شکنجه و بازآموزی سوزناک وینستون اسمیت (با بازی جان هرت) را بر عهده داشت. فیلم پس از مرگ زودهنگام برتون اکران شد و منتقدان جهان، بازی او در قالب این دژخیم سادیستی را به عنوان مرثیه‌ای باشکوه بر نبوغ ناب و صدای جاودانه‌اش ستایش کردند.
جوایز و افتخارات
ریچارد برتون در مجموع هفت بار نامزد جایزه اسکار شد که شش بار آن در رشته بهترین بازیگر نقش اول مرد و یک بار در رشته بهترین بازیگر نقش مکمل مرد بود، اما هرگز موفق به تصاحب این مجسمه طلایی نشد؛ رکوردی عجیب که او را در کنار پیتر اوتول به یکی از بزرگ‌ترین ناکامان تاریخ آکادمی بدل کرد. نخستین نامزدی‌های او برای فیلم‌های دخترعموی من راشل در سال ۱۹۵۲ و خرقه در سال ۱۹۵۳ ثبت شد. او در دهه‌های بعدی با بازی در شاهکارهای بکت، جاسوسی که از سردسیر آمد، چه کسی از ویرجینیا وولف می‌ترسد؟، آن هزار روزه و در نهایت اکوس، بارها تا آستانه دریافت این جایزه پیش رفت. او در فیلم بکت نقش توماس بکت، دوست و مشاور نزدیک هنری دوم (با بازی پیتر اوتول) را ایفا کرد؛ دوستی عمیقی که پس از انتصاب بکت به مقام اسقف اعظم کانتربری، به نبردی سهمگین میان وفاداری به پادشاه و دستگاه پاپ تبدیل می‌شد. بازی او در این اثر در کنار اوتول تحسین گسترده منتقدان را برانگیخت و صمیمیت پشت صحنه این دو بازیگر بزرگ ولزی و ایرلندی، به دلیل حضور مربیان پیشکسوتشان در کست، بدون جنجال‌های مرسوم به شاهکاری ماندگار تبدیل شد. او چهارمین نامزدی خود را برای جاسوسی که از سردسیر آمد کسب کرد، اما رقابت را به بازی دوجانبه لی ماروین در کت بالو واگذار نمود و ایفای نقش پادشاه هنری هشتم در آن هزار روزه نیز با وجود لحن سرد منتقدان نسبت به کل اثر، به عنوان یکی از نقاط قوت بازیگری او و زوج هنری‌اش ژنویو بوژو ستایش شد.
اعتبار و جادوی بیان برتون تنها به نقش‌آفرینی‌های تصویری او محدود نمی‌شد. مستند کوتاه فرزندان پنجشنبه در سال ۱۹۵۴ که به تلاش‌ها و تکالیف روزمره کودکان ناشنوای یک مدرسه در بریتانیا برای ارتباط از طریق لب‌خوانی می‌پرداخت، نمونه‌ای درخشان از جادوی صدای اوست. این اثر ارزشمند که فراتر از معلمان بر روحیه و شجاعت خود کودکان تمرکز داشت، به جز روایت پرطنین، آرام و شاعرانه برتون کاملاً صامت بود و توانست جایزه اسکار بهترین مستند کوتاه سال ۱۹۵۵ را از آن خود کند. اگرچه برتون به عنوان بازیگر در قاب تصویر حضور نداشت، اما نریشن ماندگار او سهم شگرفی در تأثیرگذاری عاطفی و موفقیت جهانی این اثر ایفا کرد. او این نبوغ صوتی را بعدها با دریافت جایزه گرمی برای آلبوم صوتی شازده کوچولو به اثبات رساند.
درخشش برتون در آثار حماسی و چندوجهی مانند فیلم جنگی طولانی‌ترین روز در سال ۱۹۶۲ که با محوریت عملیات تاریخی روز دی ساخته شد و به پرفروش‌ترین فیلم سیاه و سفید زمان خود بدل گشت، ابعاد دیگری از توانایی او را در میان گروه بزرگی از ستارگان سینما نظیر جان وین به نمایش گذاشت. این تکاپوی هنری در عرصه تئاتر نیز با اجرای تاریخی هملت به کارگردانی جان گیلگد که نامزدی جایزه تونی را برایش به همراه داشت و تصاحب تونی بهترین بازیگر موزیکال برای نمایش کملوت کامل شد. همکاری با کارگردانان صاحب‌نامی چون جان هیوستن و جوزف ال. منکیه‌ویت، دامنه وسیع هنری او را تثبیت کرد و نقش‌آفرینی‌های کلاسیک و مدرن او را به معیاری سنجش‌ناپذیر برای بازیگری در میانه قرن بیستم تبدیل ساخت. برتون با وجود پذیرش برخی آثار ضعیف و شکست‌های تجاری در دوره‌های پایانی زندگی‌اش، جایگاه ابدی خود را به عنوان یکی از باشکوه‌ترین چهره‌ها و صداهای ترانه‌گون بازیگری مدرن در تاریخ هنر جهان حفظ کرد.
بهترین فیلم‌ها از نظر منتقدان
بررسی تحلیلی کارنامه ریچارد برتون از نگاه منتقدان و بر پایه گزارش رسمی رسانه کلایدر و دیتابیس فیلم آی‌ام‌دی‌بی، نشان می‌دهد که دوران طلایی و اوج خلاقیت هنری این بازیگر بزرگ به دهه شصت میلادی تعلق دارد؛ به طوری که بیشتر آثار برتر کارنامه او در این دهه ساخته شده‌اند. در صدر این فهرست، شاهکار دراماتیک چه کسی از ویرجینیا وولف می‌ترسد؟ قرار دارد که جایگاه او را در اوج قله بازیگری تثبیت می‌کند. رتبه‌های بعدی این رده‌بندی به ترتیب در اختیار درام تاریخی بکت و حماسه جنگی طولانی‌ترین روز است. فیلم اکشن و پرتعلیق جایی که عقاب‌ها جرئت می‌کنند و ملودرام روان‌شناختی شب ایگوانا نیز جایگاه‌های بعدی این ارزیابی را به خود اختصاص داده‌اند.
در ادامه این فهرست، فیلم وفادار به متن جاسوسی که از سردسیر آمد و مینی‌سریال فاخر واگنر دیده می‌شوند. برتون در پروژه عظیم واگنر، نقش ریچارد واگنر، آهنگ‌ساز پرآوازه آلمانی را ایفا کرد؛ او اگرچه در بخش‌های آغازین فیلم برای به تصویر کشیدن جوانی واگنر کمی مسن به نظر می‌رسد، اما با پیشرفت روایت و ورود داستان به اعماق معماهای نبوغ، تعصب، خودمحوری و روابط پیچیده عاطفی این هنرمند، تناسب شگفت‌انگیزی میان تکنیک بازیگری برتون و این نقش سنگین برقرار شد. این اثر حماسی نه‌تنها بر عظمت موسیقی او تکیه می‌کرد، بلکه با شجاعت به موضوعات حساسی چون تفکرات یهودستیزی واگنر و آشوب‌های سیاسی و انقلابی اروپا در نیمه دوم قرن نوزدهم می‌پرداخت و حضور هم‌زمان برتون در کنار مربیان بزرگش یعنی جان گیلگد و لارنس اولیویه، این اثر طولانی را به ویترینی تاریخی از نبوغ بازیگری بدل ساخت.
درام تاریخی آن هزار روزه اثری است که در آن زندگی و سرنوشت آن بولین با بازی درخشان ژنویو بوژو، فراتر از کلیشه‌های رایج همسران هنری هشتم کالبدشکافی می‌شود. مستند تحسین‌شده فرزندان پنجشنبه و فیلم ویران‌شهری نوزده هشتاد و چهار نیز در رتبه‌های بعدی این جدول قرار گرفته‌اند؛ اقتباسی تکان‌دهنده از رمان جورج اورول که هم‌زمان با هراس از توتالیترایسم آینده، تفسیری عمیق از زمان نگارش کتاب و آخرین دیالوگ‌های فیلسوفانه برتون پیش از مرگ زودهنگامش ارائه می‌داد. از دیگر آثار محوری و برجسته کارنامه برتون می‌توان به فیلم حادثه‌ای و پرفروش غازهای وحشی، فیلم تلویزیونی توفان در راه با ایفای نقش پرصلابت وینستون چرچیل و فیلم مذهبی کتاب مقدس اشاره کرد؛ آثاری که به خوبی نشان دادند ریچارد برتون به همان اندازه که از پس شکوه قهرمانانه و اساطیری برمی‌آمد، توانایی شگرفی در تبلور تنش‌های عمیق روانی، شخصیت‌های تاریک، درون‌نگر و مقتدر بر پرده نقره‌ای داشت.
نقل‌قول‌ها
کلام ریچارد برتون همواره منعکس‌کننده روح عصیانگر، نبوغ ادبی و دیدگاه عمیق او به عشق، هنر و زندگی بود. او در توصیف حرفه خود و پیوندش با تئاتر می‌گفت: «وقتی روی صحنه آثار شکسپیر را می‌خوانم، احساس می‌کنم تمام کلمات جهان از رگ‌های من جریان دارند و بازیگری چیزی جز به اشتراک گذاشتن تکه‌ای از گوشت و خون خویش با تماشاچی نیست.» نگاه او به مقوله شهرت و زرق‌وبرق هالیوود نیز همواره با نوعی بدبینی و وفاداری به ریشه‌های کارگری‌اش در ولز آمیخته بود؛ به طوری که در اوج شهرت جهانی‌اش اعتراف کرد: «من ترجیح می‌دهم در یک میخانه کوچک در ولز با معدنچیان زغال‌سنگ درباره شعر گفتگو کنم تا اینکه در هالیوود روی فرش قرمز قدم بزنم، چرا که آنجا هنر واقعی است و اینجا تنها یک ویترین توخالی است.»
اما پرشورترین و عمیق‌ترین تجلی کلام برتون در یادداشت‌ها و نامه‌های عاشقانه‌اش به الیزابت تیلور هویدا بود، رابطه‌ای جنون‌آمیز که خود آن را این‌گونه توصیف می‌کرد: «تو به اندازه تمام شعرها و زیبایی‌های جهان برای من مقدسی و اگر تمام دنیا را به من بدهند، باز هم بدون چشمان تو در تاریکی مطلق خواهم بود، حتی اگر این عشق ما را به خاکستر تبدیل کند.» او در سال‌های پایانی عمر، وقتی با دردهای مزمن بدنی دست‌وپنجه نرم می‌کرد، با لحنی فیلسوفانه از پیری و گذر زمان سخن می‌گفت و درباره نزدیک شدن به پایان خط زندگی‌اش نوشت: «مرگ برای من یک پایان ترسناک نیست، بلکه ترخیص نهایی یک سرباز خسته از میدان نبردی طولانی است که سرانجام می‌تواند سلاحش را زمین بگذارد و آرام بگیرد.» آخرین لایه‌های تفکر او نیز در آخرین فیلمش تجلی یافت، جایی که با بیانی تکان‌دهنده خطاب به تماشاچیان هشدار داد: «اگر می‌خواهی تصویری از آینده داشته باشی، چکمه‌ای را تصور کن که برای همیشه روی صورت یک انسان کوبیده می‌شود.» این عبارات تاریخی که امروزه در آرشیو دانشگاه سوانزی نگهداری می‌شوند، به خوبی نشان می‌دهند که برتون نه تنها یک هنرپیشه مقتدر، بلکه ادیب و نویسنده‌ای درون‌نگر بود که کلماتش پس از گذشت سال‌ها همچنان زنده و الهام‌بخش باقی مانده‌اند.
مرگ
ریچارد برتون در سال‌های پایانی زندگی خویش با دردهای مزمن ناشی از التهاب شدید ستون فقرات، پیامدهای ویرانگر مصرف مفرط الکل و افت‌وهیبت‌های شدید حرفه‌ای روبه‌رو بود، اما فیلم ۱۹۸۴ این فرصت تاریخی را به او داد تا فعالیت هنری خود را با اجرایی تحسین‌شده، سرد و پرصلابت به پایان برساند. او در ۵ اوت ۱۹۸۴، در بیمارستانی در ژنو سوئیس بر اثر خون‌ریزی مغزی به طور ناگهانی درگذشت و جهان هنر را در شوکی عمیق فرو برد. مرگ ناگهانی او حدود دو ماه پیش از اکران آخرین فیلمش رخ داد و موفقیت انتقادی چشمگیر این اثر در سراسر جهان، واپسین موج تحسین و ستایش را برای کارنامه پرفراز و نشیب او رقم زد تا پرده سینما برای آخرین بار به احترام فرود آمدن صدا و نگاه اساطیری او به لرزه درآید. او طبق وصیتش در گورستان سلینی سوئیس، با لباسی به رنگ سرخ ملی ولز و در حالی که کتاب دیوان اشعار دیلن توماس بر سینه‌اش قرار داشت به خاک سپرده شد؛ مردی که تنها سه روز پیش از مرگش در آخرین نامه به الیزابت تیلور، از اشتیاق ابدی‌اش برای بازگشت به خانه واقعی‌اش در کنار او سخن گفته بود.
میراث ابدی برتون در کنترل خارق‌العاده صدا، بیان دقیق کلمات، صداقت عاطفی ناب و توانایی منحصربهفرد در ترکیب اقتدار مردانه با آسیب‌پذیری‌های عمیق انسانی خلاصه شده است. نقش‌آفرینی‌های کلاسیک و فراموش‌نشدنی او بر صحنه تئاتر لندن، بازآفرینی شخصیت‌های بزرگ تاریخی بر پرده سینما و تجسم مردان زخم‌خورده، خشمگین و فرسوده در درام‌های مدرن، هنوز هم به عنوان معیارهایی بنیادین در پژوهش‌های بازیگری میانه قرن بیستم تدریس می‌شوند. زندگی شخصی پرآشوب، ازدواج‌های متعدد جنجالی و اعتیاد سنگین به الکل هرگز نتوانست ارزش و اهمیت هنری بازیگری را از میان ببرند که با جادوی حضورش، تماشاگر را متقاعد می‌کرد شخصیت روی پرده فردی واقعی، آشنا، رنج‌کشیده و شایسته عمیق‌ترین همدلی‌هاست؛ ستاره‌ای سرکش که نامش برای همیشه در تالار افتخارات ابدی هنر جهان جاودانه باقی خواهد ماند.
کدام فیلم یا اجرای ریچارد برتون را بیشتر دوست دارید؟ دیدگاهتان را بنویسید.
