پنج کارگردان در برابر سانسور | از تقوایی و مهرجوبی تا غفاری و گلستان

به گزارش فیلمزی، توقیف فیلم در سینمای ایران پدیده‌ای محدود به یک دوره تاریخی نیست. اما در سال‌های پیش از انقلاب ۱۳۵۷، هم‌زمان با شکل‌گیری سینمای موج نو، فاصله میان فیلمسازان مستقل و دستگاه سانسور بیشتر شد.

کارگردان‌هایی که دوربین خود را به‌سوی آنچه می‌دیدند چرخاندند و موضوعاتی همچون فقر، فساد، اعتیاد، فروپاشی اجتماعی و بحران‌های سیاسی را سوژه روایت‌های خود کردند.

و به این ترتیب نمایش فقر در جنوب تهران تا ارائه تصویری از مبارزِ مسلح و یا تمثیلی از سقوط حکومت در آثاری از فیلمسازانی چون داریوش مهرجویی، ناصر تقوایی، ابراهیم گلستان، مسعود کیمیایی و فرخ غفاری موجب شد که در دوران پهلوی دوم آثار آنها توقیف، سانسور و یا با تغییرات اجباری اکران شوند.

البته توقیف آثار فیلمسازانی که از آنها اسم برده شد، صرفا منوط به دوران پهلوی دوم نمی‌شود. زیرا فیلم‌های مهرجویی، تقوایی و کیمیایی در بعد از انقلاب هم همچنان در محاق توقیف قرار داشتند. رسانه فیلمزی پیش از این در پرونده‌هایی جداگانه، آثار توقیف شده فیلمسازن را بررسی کرده است.

• کارگردان: فرخ غفاری
• بازیگران: فخری خروش، جلال مقدم
• ژانر: سینمای اجتماعی
• سال تولید: ۱۳۳۷

فیلم «جنوب شهر» یکی از مهم‌ترین فیلم‌هایی است که در اواخر دهه سی، نقش بزرگی در تحول سینمای ایران داشت. فیلمی که در کنار آثاری چون «خشت و آینه»، ساخته‌ ابراهیم گلستان و «سیاوش در تخت جمشید»، به‌کارگردانی فریدون رهنما پایه‌های موج نوی سینمای ایران را بنا کرد.

«جنوب شهر» زندگی زنی را روایت می‌کرد که پس از مرگ همسرش در کافه‌ای در جنوب تهران کار می‌کند و برای تأمین زندگی خود و فرزندش با دشواری‌های جامعه فرودست مواجه می‌شود.

غفاری برخلاف تصویرهای مصنوعی و استودیویی رایج در سینمای آن دوره، به محله‌های فقیرنشین تهران رفت و زندگی واقعی مردم را وارد فیلم کرد. همین تصویر بی‌پرده از فقر، وضعیت اقتصادی طبقات پایین و زیست حاشیه‌نشینان، واکنش دستگاه سانسور را در پی داشت.

«جنوب شهر» پس از چند شب نمایش توقیف شد و نسخه‌هایی از آن نیز از بین رفت. حدود پنج سال بعد، نسخه‌ای به‌شدت سانسور شده با عنوان «رقابت در شهر» اکران شد و نام غفاری نیز در نسخه تغییریافته حذف شد.

در حقیقت توقیف «جنوب شهر» تلاشی برای حذف تصویری از تهران بود تصویری که با روایت رسمی رشد و توسعه کشور سازگار نبود. فیلم، سال‌ها پیش از تثبیت موج نوی سینمای ایران، نشان داد که واقع‌گرایی اجتماعی می‌تواند به‌خودی‌خود یک موضع سیاسی تلقی شود.

• کارگردان: داریوش مهرجویی
• نویسنده: غلامحسین ساعدی
• بازیگران: عزت‌الله انتظامی، علی نصیریان، محمود دولت آبادی
• ژانر: درام/ اجتماعی
• سال تولید: ۱۳۴۸

داریوش مهرجویی دست‌کم با دو فیلم مهم «گاو» و «دایره مینا» در دوران پهلوی دوم با سانسور جدی روبه‌رو شد.

«گاو» در سال ۱۳۴۸، روستایی فقیر و دورافتاده را نشان می‌داد. تمرکز فیلمساز روی یک گاو و صاحب آن است که گاو می‌میرد و ماجرای صاحب حیوان تازه شروع می‌شود و به‌تدریج هویت انسانی خود را از دست می‌دهد.

این فیلم از اکران عمومی بازماند. اما موفقیت‌هایی در عرصه بین‌الملل به دست آورد. اما در نهایت با توضیحی اجباری در ابتدای فیلم اکران شد و داستان را متعلق به پیش از «انقلاب سفید» معرفی می‌کرد.

در واقع تصویر تیره فیلم از زندگی روستایی با ادعای حکومت درباره موفقیت اصلاحات ارضی و «انقلاب سفید» تناقض داشت.

• کارگردان: داریوش مهرچویی
• بازیگران: سعید کنگرانی، هزت‌الله انتظامی، علی نصیریان، فروزان، محمد مطیع
• ژانر: اجتماعی
• سال تولید: ۱۳۵۳

مهرجویی در «دایره مینا» موضوع مسئولیت اجتماعی سینما و فیلمساز را برای نخستین بار مطرح می‌کند. به این معنا که فیلم شبکه‌ای را نشان می‌داد که با خرید خون از معتادان، افراد بی‌خانمان و فقرا، سلامت بیماران را به خطر می‌انداخت.

این فیلم علاوه‌بر دستگاه سانسور، با مخالفت بخش‌هایی از جامعه پزشکی روبه‌رو شد و حدود سه سال امکان اکران نداشت ولی سرانجام پس از مداخله مستقیم محمدرضا پهلوی اجازه نمایش پیدا کرد.

مهرجویی در «دایره مینا»، دست به افشای فساد و تجارت خون در یک نهادِ مسئول را زد. در واقع این فیلمساز هم در «گاو» و هم در «دایره مینا»، تصویر رسمی که حکومت سعی داشت از جامعه‌ای در مسیر پیشرفت و نوسازی نشان دهد را زیر سؤال برد.

• کارگردان: ناصر تقوایی
• بازیگران: ثریا قاسمی، محمد علی سپانلو، پرتو نوری علا، اکبر مشکین
• ژانر: اجتماعی
• سال تولید: ۱۳۴۹

«آرامش در حضور دیگران»، نخستین فیلم بلند ناصر تقوایی، تصویری تلخ از زندگی یک سرهنگ بازنشسته ارائه می‌کند که پس از بازگشت به تهران با زندگی آشفته دخترانش، بحران اخلاقی خانواده و بی‌معنایی گذشته خود روبه‌رو می‌شود. شخصیت سرهنگ، به‌جای نمادی از اقتدار و نظم، مردی پریشان، الکلی و در حال فروپاشی است.

فیلم پس از نمایشی محدود در جشن هنر شیراز سال‌ها توقیف شد و در نهایت با حذف حدود ۴۰ دقیقه و در نسخه‌ای نزدیک به ۸۰ دقیقه نمایش داده شد. اما همین اکرانِ محدود عم در سال ۱۳۵۲ با اعتراض جامعه پرستاران روبرو شد و درنهایت متوقف شد.

فیلم «آرامش در حضور دیگران» فروپاشی یک افسر سابق و به عبارتی تباهی طبقه متوسط شهری را نمایش می‌دهد. شخصیتی که عمر خود را در خدمت نظم و امنیت گذرانده، اما اکنون حتی قادر به حفظ خانواده‌اش نیست.

در خوانش سیاسی فیلم، خانه سرهنگ به تصویری کوچک‌شده از جامعه‌ای تبدیل می‌شود که زیر ظاهر مدرن و منظم خود، با بحران هویت، خشونت، تنهایی و زوال روبه‌رو است.

• کارگردان: ابراهیم گلستان
• بازیگران: پرویز صیاد، شهناز تهرانی، جهانگیر فروهر
• ژانر: اجتماعی
• سال تولید: ۱۳۵۳

ابراهیم گلستان در «اسرار گنج دره جنی» داستان کشاورزی فقیر را روایت می‌کند که به گنجی بزرگ دست پیدا می‌کند و ناگهان وارد جهانی از ثروت، تجمل، خریدهای بی‌حساب و ساخت‌وسازهای نامتناسب می‌شود. ثروتی که در پایان، نه‌تنها سعادت نمی‌آورد، بلکه همه‌چیز را به نابودی می‌کشاند.

این فیلم اکران موفقی داشت اما برداشت‌های تمثیلی از ظهور و سقوط شاه باعث شد این فیلم ار پرده پایین کشیده شود.

در واقع با توجه به سابقه حضور ابراهیم گلستان در شرکت نفت و آشنایی او با جامعه‌ مورد زیستِ خود، کشف ناگهانی گنج می‌توانست کنایه‌ای به درآمدهای نفتی باشد و ساخت خانه‌ای عظیم و بی‌ریشه نیز به نوسازی شتاب‌زده حکومت شباهت داشت.

توقیف فیلم گلستان نشان داد سانسور فقط به دیالوگ‌های مستقیم یا شعارهای سیاسی واکنش نشان نمی‌داد. گاهی یک داستان نمادین درباره ثروت ناگهانی، مصرف‌زدگی و بنایی که در پایان فرومی‌ریزد، برای ایجاد حساسیت کافی بود.

• کارگردان: مسعود کیمیایی
• بازیگران: بهروز وثوقی، فرامرز قریبیان، عنایت بخشی، محبوبه بیات، جهانگیر فروهر
• ژانر: احتماعی
• سال تولید: ۱۳۵۳

«گوزن‌ها» یکی از سیاسی‌ترین فیلم‌های مسعود کیمیایی است. داستان درباره «قدرت»، مردی زخمی و تحت تعقیب، است که به خانه دوست قدیمی‌اش سید رسول پناه می‌برد. سید که روزگاری جوانی قدرتمند و محبوب بوده، اکنون گرفتار فقر و اعتیاد است. حضور قدرت، او را بار دیگر به مقاومت و کنش اجتماعی بازمی‌گرداند.

شخصیت «قدرت» در نسخه اصلی فیلم، شباهت آشکاری به چریک‌ها و مبارزان مسلح شهری داشت. همین موضوع دستگاه امنیتی را حساس کرد.

بهروز وثوقی پس از نمایش فیلم در جشنواره تهران به مقر پلیس مخفی احضار شد تا تاکید کند که «گوزن‌ها» فیلمی درباره مبارزه چریکی نیست و قدرت صرفاً یک سارق بانک است.

ساواک در نهایت کیمیایی را وادار کرد شخصیت «قدرت» را از یک مبارز سیاسی به یک دزد مسلح تقلیل دهد. بخش‌هایی از فیلم بازنویسی و فیلم‌برداری شد و پایانی تازه ساخته شد که در آن شخصیت‌ها در برابر پلیس تسلیم می‌شوند.

این پنج پرونده نشان می‌دهد که آثار توقیفی دوران پهلوی دوم الزاما فیلم‌هایی با شعارهای صریح سیاسی نبودند.

«جنوب شهر» به‌دلیل نمایش فقر حساسیت برانگیخت. «گاو» تصویری متفاوت از روستاهای پس از انقلاب سفید ارائه داد. «آرامش در حضور دیگران» از زوال یک نظامی و خانواده‌اش گفت. «اسرار گنج دره جنی» نوسازی و ثروت نفتی را به تمثیلی از سقوط تبدیل کرد و «گوزن‌ها» مبارز شهری را در جایگاه قهرمان قرار داد. نقطه مشترک این آثار، ارائه تصویری از ایران بود که با روایت رسمی حکومت تفاوت داشت.