بهترین‌ جوکر تاریخ سینما | از هیث لجر تا واکین فینیکس رتبه‌بندی حضورهای شاهزاده جرم و جنایت

در تاریخ آثار اقتباسی، سینمای کمیک‌بوکی و ادبیات عامه‌پسند جهان، کمتر شخصیتی توانسته است مانند جوکر، مرزهای روان‌شناختی شرارت، جنون و فلسفه مانیفست‌های اجتماعی را جابه‌جا کند و به یک نماد فرهنگی کاملاً متمایز، عمیق و ماندگار در حافظه جمعی بشر تبدیل شود. روز گذشته سالروز اکران فیلم سینمایی جوکر به کارگردانی تاد فلیپس و با بازی واکین فینیکس بود و اکنون فرصت بسیار مناسبی فراهم شده است تا نگاهی جامع، دقیق، تحلیل‌گرایانه و ساختاری به کارنامه تصویری این کاراکتر پیچیده در طول دهه‌های گذشته داشته باشیم. فیلم سال ۲۰۱۹ با تمرکز بر واقع‌گرایی ملموس شهری، به تصویر کشیدن انزوای شدید روانی و اجتماعی، بررسی دقیق شکاف‌های طبقاتی مفرط و تحلیل روان‌شناختی یک فرد آسیب‌دیده و سرخورده، توانست شیوه سنتی و همیشگی روایت داستان‌های ابرقهرمانی را به طور کامل تغییر دهد.

این اثر سینمایی معاصر با دوری هدفمند از جلوه‌های ویژه میدانی سنگین و تمرکز ویژه بر درام انسانی، به موفقیت‌های تجاری و انتقادی بزرگی دست یافت و جوایز معتبری را در سطح بین‌المللی از آن خود کرد. اما فراتر از این اثر، کاراکتر دلقک بیش از هشت دهه است که در قالب‌های مختلف تصویری، از صفحات مصور کمیک تا پرده نقره‌ای سینما و قاب تلویزیون، بارها بازتعریف شده و هر بار ابعاد جدیدی از هویت مجهول، مبهم و تاریک خود را به نمایش گذاشته است. سیر تحول این شخصیت از دهه ۱۹۶۰ آغاز می‌شود؛ جایی که سزار رومرو در سریال‌های تلویزیونی کلاسیک، رویکردی کمدی، مضحک، فانتزی و کارتونی از این دلقک ارائه داد. در سال ۱۹۸۹، جک نیکلسون در فیلم بتمن به کارگردانی تیم برتون، ترکیبی از گنگستریسم کلاسیک، جذابیت عامه‌پسند، هنر سیاه و جنون تئاتری را به نمایش گذاشت که مسیر تکامل این نقش را وارد مرحله جدی‌تری کرد.

پس از آن، نقش‌آفرینی ماندگار هیت لجر در فیلم شوالیه تاریکی محصول ۲۰۰۸، تعریفی نوین، آشوب‌طلبانه، آنارشیستی و کاملاً جدی از شرارت مطلق به سینمای جهان معرفی کرد که برای سال‌ها به معیار اصلی سنجش بازی‌های بعدی تبدیل شد. در کنار نسخه‌های لایو اکشن، نباید از تاثیرگذاری عمیق صداپیشگی برجسته مارک همیل در مجموعه‌های انیمیشنی بتمن و بازی‌های ویدئویی غافل شد که توانست استانداردترین، وفادارترین و نمادین‌ترین لحن ممکن را از این کاراکتر خلق کند. علاوه بر این، حضورهای متفاوتی مانند اجرای کامرون مانهن در سریال گاتهام یا جرد لتو در دنیای توسعه‌یافته دی‌سی نیز بخش‌های دیگری از این پازل گسترده هستند. با این حال، تمام نسخه‌های سینمایی و تلویزیونی این کاراکتر در یک سطح از کیفیت هنری و وفاداری به ریشه‌ها قرار ندارند؛ در حالی که برخی اجراها تحسین همگان را برانگیختند، نسخه‌های دیگری نیز بودند که نتوانستند انتظارات هواداران و منتقدان را برآورده کنند. هدف اصلی ما در این مقاله مفصل، بررسی دقیق، تحلیل فرمی، مقایسه ساختاری و رتبه‌بندی تمامی حضورهای رسمی این کاراکتر در دنیای زنده، انیمیشن و رسانه‌های تصویری بر اساس کیفیت فیلم‌نامه، میزان عمق بازیگری و تاثیرگذاری بلندمدت آن‌ها بر فرهنگ عامه است تا در نهایت به طور دقیق مشخص شود کدام نسخه، بهترین بازنمایی را از شاهزاده جرم و جنایت ارائه می‌دهد. در پایان این مقدمه، ما دعوت می‌کنیم تا با این بررسی همراه شوید.

سال پخش: ۲۰۱۶

جرد لتو برای فرورفتن کامل در نقش، تصمیم گرفت از شیوه‌ی بازیگری متد استفاده کند و طبق گزارش‌ها، جانوران مرده برای هم‌بازی‌هایش فرستاد. رفتار چندش‌آور او در نهایت به اجرایی بسیار عجیب انجامید؛ گویی لتو می‌خواست شخصیت شروری دلقک‌مانند را جایی میان بازی افسارگسیخته‌ی هیث لجر در «شوالیه‌ی تاریکی (The Dark Knight)» و یکی از کارکنان ناراضی فروشگاه هات تاپیک قرار دهد. جوکر لتو مضحک و مایه‌ی شرمساری به نظر می‌رسد و تماشای او گاهی دشوار می‌شود. فیلم‌نامه‌ی «جوخه‌ی انتحار (Suicide Squad)» نیز هیچ کمکی به بازی او نکرد.

سال پخش: ۲۰۱۷

شاید باورکردنی نباشد که زک گالیفیاناکیس، کمدین زیرلب‌گو و محبوب کمدی‌های بزن‌بکوب در Between Two Ferns، فرصت بازی در نقش جوکر را به دست آورده باشد؛ هرچند حضورش تنها در مقام صداپیشه رقم خورد. گالیفیاناکیس مهارت‌های دلقک‌بازی خود در Baskets را به انیمیشن غافلگیرکننده و سرگرم‌کننده‌ی «فیلم لگو بتمن (The Lego Batman Movie)» آورد. جوکر او به‌اندازه‌ی بیشتر چهره‌های فهرست تهدیدآمیز و شرور نیست، اما به‌دلیل همان اغراق و غرابت همیشگی بازیگر در خاطره می‌ماند. فقط از گالیفیاناکیس برمی‌آمد که جوکر را به آدم عجیب‌وغریب کمدی آلترناتیو و بیرون‌آمده از Tim and Eric شبیه کند.

سال پخش: ۲۰۲۲

قرار گرفتن بری کیوگن در فهرست با چند دقیقه حضور شاید عجیب به‌نظر برسد، بازیگر The Banshees of Inisherin در پایان فیلم مت ریوز با بازی رابرت پتینسون، برداشت خود از شخصیت نمادین جوکر را به نمایش گذاشت و تنها گوشه‌ای از اجرای الهام‌گرفته از هیث لجر را به هواداران نشان داد. امید می‌رفت کیوگن برای The Batman Part II بازگردد و او نیز در مصاحبه‌ای در دسامبر ۲۰۲۳ احتمال حضور دوباره در مجموعه را مطرح کرد. بری کیوگن، بازیگر نقش جوکر، گفت: «هیجان‌انگیز می‌شد، مگر نه؟ اینکه ببینیم جوکر دوباره جان می‌گیرد. لبخندم همه‌چیز را می‌گوید؛ منظورم را که می‌دانید؟»

سال پخش: ۲۰۱۵-۲۰۱۹

مجموعه‌ی تلویزیونی فاکس و برادران وارنر پیش‌درآمدی طولانی درباره‌ی زندگی بروس وین پیش از رفتن زیر شنل بتمن بود. نزدیک به پنج فصل طول کشید تا سریال سرانجام جوکر واقعی را نشان دهد و تهیه‌کنندگان نیز در طول مسیر، انحراف‌های روایی بی‌شماری پیش پای مخاطبان گذاشتند. در قسمت پایانی مجموعه بالاخره جوکر با بازی کامرون مانهن ظاهر شد؛ شخصیتی با چهره‌ای سفید، مثله‌شده و به‌شدت چندش‌آور که تقریبا به هیولای فرانکنشتاین شباهت داشت.

روایت منشا جوکر در «گاتهام (Gotham)»، برخلاف بخش بزرگی از سریال، وفاداری چشمگیری به کمیک‌ها نشان می‌داد. جرمایا والسکا با بازی مانهن در برج ایس کمیکالز داخل حوضچه‌ی اسید افتاد و دگرگونی او حال‌وهوایی کاملا نزدیک به آثار تیم برتون پیدا کرد. مانهن در مجموع برداشت خوبی از دشمن خندان بتمن ارائه داد، هرچند حضورش بسیار کوتاه بود.

سال پخش: ۱۹۶۶-۱۹۶۸

اجرای رومرو در نقش شاهزاده‌ی دلقک جنایت شاید بحث‌برانگیزترین انتخاب فهرست باشد. بازیگرانی مانند لتو و لجر تصویرهایی به‌مراتب جنون‌آمیزتر و زننده‌تر از آقای جی ارائه کردند، اما رویکرد سبک‌تر رومرو امروزه به موضوع اختلاف‌نظر تبدیل شده. نقش‌آفرینی او مانند دیگر بخش‌های مجموعه‌ی تلویزیونی «بتمن (Batman)» در دهه‌ی ۱۹۶۰، احمقانه و مسخره بود. بااین‌حال، هواداران قدیمی مجموعه هنوز رومرو را نسخه‌ی نهایی جوکر می‌دانند؛ آدمی نامتعارف که کمی ترسناک و بسیار عجیب بود.

گروهی دیگر عقیده دارند اجرای رومرو بیش‌ازحد کارتونی از کار درآمد. فارغ از اینکه جوکر را شخصیتی تلخ و خشن بدانیم یا مضحک و بازیگوش، نمی‌توان اثر بزرگ رومرو بر میراث ماندگار شخصیت را انکار کرد. نکته‌ی جالب آنکه گفته می‌شود رومرو حاضر نشد سبیلش را برای تولید سریال بتراشد؛ در نتیجه با کمی دقت می‌توان موهای بالای لب او را زیر گریم سفید دید. چنین تصمیمی حقیقتا دیوانه‌وار به نظر می‌رسد.

سال پخش: ۲۰۱۹

برداشت واکین فینیکس از جوکر، شخصیت را به تاریک‌ترین، واقع‌گرایانه‌ترین و آشفته‌ترین وضعیت ممکن رساند. داستان منشا شرور در فیلم تاد فیلیپس با آرتور فلک آغاز می‌شود؛ مردی مبتلا به بیماری روانی که در فقر زندگی می‌کند و جامعه پیوسته او را زیر فشار قرار می‌دهد. فلک همان شرایط را بهانه‌ای برای انجام چند عمل هولناک می‌کند که خشونت را در سراسر گاتهام برمی‌انگیزند. بازی فینیکس از حرکات عصبی کوچک و رقص‌ها گرفته تا خنده‌های بیمارگونه‌اش، باورنکردنی جلوه می‌کند.

با وجود تمام نقاط قوت، گاهی به نظر می‌رسد فینیکس بیش‌ازحد تلاش می‌کند. نسخه‌ی او از جوکر تقریبا بیش‌ازحد انسانی شده؛ انگار شخصیت از تماشاگر التماس می‌کند که با او همدلی کند. پایان‌بندی فیلم نیز راه‌حل یا نتیجه‌ی روشنی در اختیار مخاطب نمی‌گذارد و نه شخصیت، نه مردم گاتهام و نه تماشاگر چیزی نمی‌آموزند. برداشت فیلم از جوکر مطلقا هیچ لذتی ندارد، حال آنکه حتی جوکر تلخ و خشن لجر در تاریک‌ترین لحظاتش واقعا کمی خنده‌دار بود؛ مگر شوخ‌طبعی حداقل یکی از ویژگی‌هایی نیست که باید از شاهزاده‌ی دلقک جنایت انتظار داشت؟

سال پخش: ۱۹۸۹

نقشی که فعالیت حرفه‌ای نیکلسون را دوباره جان بخشید، یکی از بهترین بازی‌های تمام دوران کاری او نیز محسوب می‌شود. نیکلسون سبکی و بازیگوشی رومرو را به‌خوبی با ریشه‌های تاریک شخصیت در آثار نوآر دهه‌ی ۱۹۴۰ متعادل کرد. زیبایی‌شناسی وهم‌آلود تیم برتون و موسیقی متنی که آثار پرینس و دنی الفمن را کنار هم قرار می‌داد، پشتوانه‌ی اجرایی شدند که جوکر نیکلسون را به اسطوره‌ای واقعی در سینما بدل کرد.

مزیت نهایی برداشت نیکلسون را باید در همان نیکلسون‌بودن صددرصدی آن جست‌وجو کرد. بازیگر برند شخصی خود را به‌خوبی می‌شناخت و همان شخصیت شکل‌گرفته را به فیلم «بتمن (Batman)» محصول ۱۹۸۹ تیم برتون آورد. اثر برتون با حضور نیکلسون و مایکل کیتون به احیای فیلم‌های کمیک‌بوکی کمک کرد و پایه‌های عصر طلایی تازه‌ای را گذاشت که امروز تجربه می‌کنیم.

سال پخش: ۱۹۹۲-۱۹۹۵

برداشت مارک همیل از جوکر شاید میان مخاطبان عام چندان شناخته‌شده نباشد، اما بسیاری از هواداران بتمن، صداپیشگی تیز، حیله‌گرانه و کفتارمانند او در مجموعه‌ی پویانمایی درخشان بتمن را نسخه‌ی شاخص جوکر در دوران معاصر می‌دانند. بیشتر مردم همیل را با نقش لوک اسکای‌واکر به یاد می‌آورند، ولی بازیگر افسانه‌ای «جنگ ستارگان (Star Wars)» بخش بزرگی از شهرت خود را مدیون فعالیت در صداپیشگی است. همراهی اجرای همیل با صداپیشگی کوین کانروی در نقش بتمن، آقای جی کم‌نظیری ساخت.

توانایی‌های جوکر همیل به‌ویژه پس از معرفی شخصیت پیچیده و جذاب هارلی کویین در مجموعه نمایان شد؛ شریک پرمسئله‌ی جوکر که قربانی غم‌انگیز آزار و کنترل ذهنی فرقه‌گونه محسوب می‌شود. حضور کویین در کنار جوکر، شخصیت همیل را به نیرویی بسیار مهارنشدنی‌تر و سرشار از تنش و وحشت شدید تبدیل کرد. او همواره میان معشوقه‌اش و زندگی در جایگاه مغز متفکر جنایتکار گرفتار می‌ماند. احتمالا هرگز مارک همیل را در نقش نسخه‌ی لایو اکشن جوکر نخواهیم دید، اما صدای بازیگر برای همیشه با دلقک جنایتکار پیوند خورده است.

سال پخش: ۲۰۰۸

کریستوفر نولان بتمن را وارد دوران مدرن کرد. سه‌گانه‌ی «شوالیه‌ی تاریکی (The Dark Knight)» قواعد بازی را برای قهرمان تغییر داد و زیبایی‌شناسی وهم‌آلود دوران برتون را به جهان بسیار ترسناک‌تر و واقع‌گرایانه‌تر آمریکای پس از ۱۱ سپتامبر برد. تجسم بی‌نقص آشوب در شهر گاتهام نولان که با نظارت و تروریسم وسواس داشت، همان جوکر هیث لجر بود. جوکر لجر برخلاف نسخه‌های رومرو و نیکلسون، حقیقتا روان‌آشفته به نظر می‌رسید.

طبق گزارش‌ها، لجر برای شکل‌دادن به بازی خود از منابع نامتعارف و دور از ذهنی مانند تام ویتس، «پرتقال کوکی (A Clockwork Orange)» و متن کمیک‌بوک‌های قدیمی الهام گرفت. میراث درخشان جوکر او با پایانی تراژیک همراه شد که هنوز سوگ آن ادامه دارد. لجر پیش از اکران «شوالیه‌ی تاریکی (The Dark Knight)» درگذشت، پس از مرگ جایزه‌ی اسکار را به دست آورد و مرگش به یکی از بزرگ‌ترین تراژدی‌های هالیوود تبدیل شد. گستره‌ی کارنامه‌ی او نشان می‌دهد که توانایی دستیابی به عمق دراماتیک حیرت‌انگیزی را داشت؛ بازی هیجان‌انگیز لجر در نقش جوکر نیز بهترین تجسمی است که تاکنون از شخصیت دیده‌ایم.

به‌نظر شما کدام بازیگر بهترین جوکر تاریخ را خلق کرده است؟