حقایق شگفت‌انگیز ادیسه‌ | رازهایی که فیلم حماسی کریستوفر نولان از شما پنهان کرد

کریستوفر نولان هنگام رونمایی پروژه گفت «فیلم ادیسه (The Odyssey)» سرچشمه‌ی تقریبا تمام داستان‌های دیگر به‌شمار می‌رود. اقتباس سینمایی او از حماسه‌ی هومر سرانجام روی پرده رفت؛ اثری که هم روایتی نزدیک به سه‌هزار سال قدمت دارد و هم با دوربین‌ها، روش‌ها و راه‌حل‌های تولیدی ساخته شده که مشخصا برای همین پروژه توسعه یافتند. هیجان پیرامون این فیلم مدت‌ها پیش از اکران از محدوده‌ی طرفداران نولان و پژوهشگران ادبیات کلاسیک فراتر رفت و مخاطبان عام را نیز به چگونگی ساخت آن علاقه‌مند کرد. دوربین‌های IMAX، بیش از ۶۱۰ کیلومتر (۲ میلیون فوت) نگاتیو، کشتی‌های واقعی، سیکلوپ مکانیکی ۱۸ متری (۶۰ فوتی) و اسب تروایی در ابعاد واقعی با ارتفاعی حدود ۱۰.۵ متر (۳۵ فوت)، به‌اندازه‌ی بازیگران و ماجراهای مشهور حماسه در شکل‌گیری انتظارها نقش داشته‌اند.

نولان در طول دوران حرفه‌ای خود کامیون واژگون کرده، هواپیما را به‌طور واقعی به ساختمان کوبیده و شهرهای کامل ساخته است؛ بنابراین انتظار نمی‌رفت برای نمایش سفر اودیسئوس، توفان‌ها، خدایان و هیولاها ناگهان به پرده‌ی سبز اکتفا کند. فیلم‌برداری در دریای آزاد، غارهای واقعی همچون غار نِستور در یونان، کوهستان‌ها و جزیره‌های دورافتاده انجام شد و هزاران سیاهی‌لشکر در کنار دکورهایی با اندازه‌ی واقعی مقابل دوربین رفتند. حتی برای اینکه نور مشعل‌ها در صحنه‌های شب کاملا طبیعی به نظر برسد، تیم فنی به جای نورپردازی مصنوعی رایج، بیش از ۱۰۰۰ پنل LED اختصاصی به نام «پایروهِدرون» (Pyrohedron) طراحی کرد تا لرزش و طیف نوری شعله‌ی آتش واقعی را شبیه‌سازی کند.

اُدیسه

The Odyssey۲۰۲۶۷٫۶فیلمزیامتیاز فیلمزی ۷٫۶ از ۱۰۸٫۴IMDbاکشنماجراجوییفانتزی

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های تبلیغاتی و فنی پیرامون فیلم، ثبت تمام تصاویر با دوربین‌های نگاتیوی IMAX است؛ موضوعی که معنای فنی آن برای بسیاری از تماشاگران کاملا روشن نیست. نولان از زمان ساخت «فیلم شوالیه‌ی تاریکی (The Dark Knight)» سراغ دوربین‌های IMAX رفت و استفاده از این قالب را در «فیلم دانکرک (Dunkirk)»، فیلم «تنت (Tenet)» و فیلم «اوپنهایمر (Oppenheimer)» ادامه داد؛ فیلم‌سازی که علاقه‌اش به حفظ این فناوری تا جایی پیش رفته بود که سال‌ها قبل همراه با برادران وارنر حتی برای خرید شرکت کانادایی سازنده‌ی دوربین‌های IMAX و نجات آن از ورشکستگی اقدام کرده بود. دوربین‌های IMAX در آثار قبلی معمولا برای بخشی از سکانس‌های اکشن به کار می‌رفتند و صحنه‌های متکی بر گفت‌وگو یا لحظات صمیمانه‌تر با دوربین‌های دیگری ثبت می‌شدند. اگرچه پیش‌تر آثاری با نسخه‌ی دیجیتال این قالب ضبط شده بودند، اما «اودیسه» نخستین فیلم بلند داستانی تاریخ محسوب می‌شود که تک‌تک قاب‌هایش با دوربین نگاتیوی (آنالوگ) ۷۰ میلی‌متری IMAX گرفته شده‌اند.

تماشاگر عادی به‌واسطه‌ی این قالب بزرگ‌تر، بخش بیشتری از آسمان، دریا، مناظر و فضای اطراف بازیگران را می‌بیند و تصویر تقریبا تمام میدان دید او را پر می‌کند. با این حال، تنها چند ده سینما در سراسر جهان توانایی نمایش کامل قالب آنالوگ IMAX را دارند. براساس آمارهای رسمی اکران، در کل جهان فقط ۴۱ سالن سینما (از جمله ۲۵ سالن در آمریکا) به پروژکتورهای ۷۰ میلی‌متری آنالوگ مجهز بوده‌اند تا نسخه‌ای را نمایش دهند که بیشترین نزدیکی را به تصاویر ثبت‌شده‌ی نولان و فیلم‌بردارش، هویته فن هویتما، دارد.

محدودیت استفاده‌ی کامل از IMAX فقط به کیفیت فنی تصویر مربوط نبود. دوربین‌های قالب یادشده بزرگ، سنگین و به‌شدت پرصدا هستند؛ تا جایی که مت دیمون صدای مدل‌های قبلی را به «چمن‌زن» تشبیه کرده بود. برای حل این چالش در «ادیسه»، نسل تازه‌ای از دوربین‌های IMAX با نام «کیلی» (Keighley) توسعه یافت که حدود ۳۰ درصد سبک‌تر و کم‌صداتر از نسخه‌های پیشین بودند. علاوه‌بر این، یک محفظه‌ی ویژه‌ی عایق صدا به نام «بلیمپ» (Blimp) طراحی شد تا امکان ضبط مستقیم گفت‌وگوها در محل فیلم‌برداری و بی‌نیازی از دوبله‌ی استودیویی فراهم شود. تجهیزات تازه اما مشکل دیگری پدید آوردند، زیرا مجموعه‌ی دوربین و محفظه‌ی صوتی چنان حجیم شده بود که در صحنه‌های دونفره و صمیمی میان بازیگران جا نمی‌گرفت و دید مستقیم آن‌ها را می‌بست؛ در نتیجه تیم فیلم‌برداری از یک سیستم آینه‌ای هوشمندانه کمک گرفت تا بازیگرانی مثل مت دیمون و ان هتوی با وجود قرار گرفتن این غول مکانیکی میانشان، بتوانند مستقیم به چشمان یکدیگر نگاه کنند.

تولید فیلم طی ۹۱ روز کاری (حتی ۹ روز زودتر از برنامه‌ی زمان‌بندی‌شده) در شش کشور مراکش، یونان، ایتالیا، ایسلند، اسکاتلند و آمریکا انجام گرفت. این پروژه با بودجه‌ای حدود ۲۵۰ میلیون دلار، بیش از ۶۱۰ کیلومتر (۲ میلیون فوت) نگاتیو خام کداک مصرف کرد که تنها هزینه‌ی خرید خود نگاتیوهای خام به حدود ۳ میلیون دلار رسید. فیلم‌برداری روی نگاتیو دشواری خاصی هم به همراه آورد، چون هر حلقه‌ی داخل دوربین تقریبا دو دقیقه و نیم دوام می‌آورد. بازیگران بارها ناچار می‌شدند اجرای صحنه را متوقف کنند، منتظر تعویض نگاتیو بمانند و سپس دوباره به همان لحظه‌ی پرتنش و عاطفی بازگردند؛ آن هم در لوکیشن‌های طاقت‌فرسایی مانند قلعه‌ی سانتا کاترینا در ایتالیا که عوامل برای رسیدن به آن ناچار بودند هر روز مسیر کوهستانی را پیاده طی کنند، یا بر عرشه‌ی کشتی عظیم و واقعی «دراکن هارالد هارفگر» در دریای آزاد که بازیگران برای هدایت آن در کمپ‌های ویژه‌ی پاروزنی آموزش دیده بودند.

نولان در اوایل دهه‌ی ۲۰۰۰ برای کارگردانی «فیلم تروآ (Troy)»، اقتباسی از ایلیاد، در نظر گرفته شده بود اما پروژه به ولفگانگ پترسن رسید و نولان سراغ ساخت فیلم «بتمن آغاز می‌کند» رفت. فکر ساخت اثری عظیم براساس نوشته‌های هومر طی دو دهه‌ی بعد همراهش باقی ماند؛ دوره‌ای که او فیلم‌هایی درباره‌ی گاتهام، فضا، جنگ جهانی دوم و ساخت بمب اتم تولید کرد. موفقیت اوپنهایمر با فروش نزدیک به یک میلیارد دلار و کسب هفت جایزه‌ی اسکار، آزادی لازم را به نولان داد تا تامین بودجه‌ی پروژه‌ای در مقیاس ادیسه را درخواست کند؛ ریسکی که با فروش خیره‌کننده‌ی بیش از ۱.۸ میلیارد دلاری ادیسه و تبدیل شدن آن به پرفروش‌ترین فیلم تاریخ با درجه‌ی سنی بزرگسال (R)، به شکلی تاریخی پاسخ داده شد. کریستوفر نولان، کارگردان فیلم، در این باره گفت: «برایم عجیب بود که ادیسه هرگز اقتباسی مدرن از سوی یک استودیو دریافت نکرده که تمام قدرت یک نمایش عظیم هالیوودی را به کار بگیرد».

وفاداری نولان به دنیای آنالوگ تنها به دوربین‌ها محدود نماند. جنیفر لیم، تدوینگر برنده‌ی اسکار که پیش‌تر در «تنت» و «اوپنهایمر» با نولان همکاری کرده بود، بخش بزرگی از فرآیند تدوین «ادیسه» را با روش سنتی برش فیزیکی نگاتیو انجام داد. از آنجا که زمان اکران فیلم از قبل مشخص شده بود و حجم نگاتیوهای خام به بیش از ۶۰۰ کیلومتر می‌رسید، تیم تدوین مجبور بود هم‌زمان با فیلم‌برداری در لوکیشن‌های مختلف، حلقه‌های فیلم را از نقاط دورافتاده جهان به لابراتوار برساند و نسخه‌ی اولیه را پیش از پایان فیلم‌برداری سرهم کند.

در ادبیات کلاسیک، شیوه‌ی روایت ادیسه‌ی هومر یکی از مشهورترین نمونه‌های تکنیک «آغاز از میانه‌ی ماجرا» (In medias res) به‌شمار می‌رود؛ روشی که داستان را نه از نقطه‌ی صفر و سقوط تروا، بلکه از دل بحران و سال‌ها بعد شروع می‌کند. هومر درست زمانی وارد روایت می‌شود که ده سال از پایان جنگ گذشته است، اودیسئوس همچنان در دریاها سرگردان است، خواستگاران طمع‌کار کاخ پنه‌لوپه را در ایتاکا محاصره کرده‌اند و تلماخوس جوان برای یافتن ردی از پدر گمشده‌اش راهی سفری پرخطر می‌شود.

کریستوفر نولان که در طول دو دهه فیلم‌سازی، از «ممنتو» و فیلم «پرستیژ» گرفته تا «دانکرک» و «اوپنهایمر»، علاقه‌ی وسواس‌گونه‌ی خود را به شکستن خط زمان و بازی با حافظه نشان داده است، این ساختار باستانی را به امضای شخصی خود پیوند زده است. نولان درباره‌ی این انتخاب گفته است: «فیلم از نیمه‌ی داستان آغاز می‌شود؛ هومر استاد روایت غیرخطی بود و هزاران سال پیش همان کاری را انجام داد که ما امروز در سینما به دنبالش هستیم».

در اقتباس نولان، تماشاگر هم‌زمان در چند خط زمانی موازی و درهم‌تنیده حرکت می‌کند؛ از یک سو تلاش تلماخوس برای شناختن پدری که هرگز ندیده و مقاومت خاموش پنه‌لوپه در برابر فروپاشی قلمرو را می‌بینیم و از سوی دیگر، رویدادهای خونین تروا، فریب اسب چوبی و برخوردهای هولناک با سیکلوپ، سیرسه و سایرن‌ها به‌تدریج از خلال خاطره‌ها، اعتراف‌ها و زاویه‌دیدهای متفاوت آشکار می‌شوند. این چینش هوشمندانه به نولان اجازه داده تا بدون نیاز به راوی دانای کل، ذهنیت آشفته و فرسوده‌ی اودیسئوس را بازتاب دهد و مرز میان واقعیت تلخ جنگ و خاطره‌های اسطوره‌ای را در ذهن مخاطب به چالش بکشد.

فهرست گسترده‌ی بازیگران شامل مت دیمون (در نقش اودیسئوس)، ان هتوی (پنه‌لوپه)، تام هالند (تلماخوس)، زندایا (الهه آتنا)، رابرت پتینسون (آنتینوس، سرسخت‌ترین خواستگار پنه‌لوپه)، شارلیز ترون (کالیپسو)، لوپیتا نیونگو، بنی سفدی، سامانتا مورتون، جان برنتال، جان لگویزمائو، میا گاث، هیمش پاتل، الیوت پیج و حتی تراویس اسکات می‌شود. نولان با شوخی گفته بود احتمالا فهرست کردن بازیگران مشهوری که در فیلم حضور ندارند آسان‌تر خواهد بود.

ماجرای رابرت پتینسون به‌خوبی نشان می‌دهد نام نولان به‌تنهایی برای پذیرفتن یک نقش کافی بوده است. هنگامی که نولان با پتینسون تماس گرفت، بازیگر گفت بی‌صبرانه منتظر خواندن فیلم‌نامه است. کارگردان با تعجب پرسید آیا واقعا می‌خواهد فیلم‌نامه را بخواند، چون تمام بازیگران دیگر بدون آنکه چیزی درباره‌ی شکل نهایی فیلم بدانند، مستقیما پاسخ مثبت داده بودند.

فراتر از اشتیاق بازیگران، جالب است بدانید هیجان تماشای فیلم حماسی کریستوفر نولان به‌حدی بالا بود که رکوردی بی‌سابقه را در تاریخ سینما به ثبت رساند. شرکت یونیورسال در ژوئیه‌ی ۲۰۲۵، یعنی یک سال کامل پیش از تاریخ اکران رسمی فیلم، پیش‌فروش بلیت‌های سانس‌های IMAX ۷۰ میلی‌متری را آغاز کرد. برخلاف تمام پیش‌بینی‌ها، تمام بلیت‌های آخر هفته‌ی افتتاحیه در سالن‌های مجهز به نسخه‌ی آنالوگ در کمتر از چند ساعت به فروش رفت؛ اتفاقی که نشان می‌داد نام نولان و تجربه‌ی تماشای فیزیکی آثار او به‌تنهایی به یک رویداد فرهنگی تبدیل شده است.

گروه تولید ماکت فیزیکی بزرگی از اسب تروا با ارتفاع حدود ۱۰.۵ متر (۳۵ فوت) ساخت و آن را در ساحلی واقعی در مراکش قرار داد. اسب در روایت نولان برخلاف تصویر رایج در فیلم‌ها و فرهنگ عامه، به‌شکلی مرتب روی چهار دست‌وپا و همچون هدیه‌ی یونانیان روی ساحل رها نمی‌شود؛ بلکه در حالتی که روی دو پای عقب بلند شده، نیمه‌مدفون در شن‌های ساحل است و امواج دریا آن را به ساحل می‌آورند تا تروایی‌ها پس از بیرون کشیدن سازه از آب، آن را روی چرخ‌ها تا شهر حمل کنند.

نولان تغییر یادشده را با منطق خود صحنه توضیح داده است. اسبی که در شن فرومی‌رود و ظاهرا ممکن است مد دوباره آن را با خود ببرد، سوءظن کمتری درباره‌ی حضور سربازان پنهان درونش ایجاد می‌کند. علاوه‌بر این، بالا آمدن جزر و مد و نفوذ آب دریا به درون شکم اسب، وحشتی فیزیکی و خفه‌کننده برای سربازان پنهان در تاریکی ایجاد می‌کند که باید پیش از انتقال سازه به شهر و هنگام بازرسی تروایی‌ها، بدون کوچک‌ترین صدا و حرکتی زنده بمانند.

تام هالند نخستین حضور خود در محل فیلم‌برداری مراکش را به قدم زدن در یک بازسازی تاریخی تشبیه کرد. او نیم ساعت از کنار سربازان، کشتی‌ها و دکورها عبور کرد، بی‌آنکه هیچ‌یک از نشانه‌های معمول تولید فیلم را ببیند. همه‌چیز طوری ساخته و چیده شده بود که جهان مقابل دوربین مانند محیطی کامل و یکپارچه کار کند.

مت دیمون رویکردی مشابه را شرح داد و گفت هرگاه نولان هزار نفر را در یک نما می‌خواست، واقعا هزار نفر را به محل می‌آوردند؛ اگر کشتی‌هایی در پس‌زمینه لازم بود، شناورهای واقعی در لوکیشن حاضر می‌شدند. جلوه‌های دیجیتال برای ترکیب و تکمیل تصویر به کار رفتند، اما عناصر اصلی هر نما را انسان‌های واقعی، کشتی‌ها، لباس‌ها، ساختمان‌ها و مناظر طبیعی تشکیل می‌دادند.

یکی از شناورهای اصلی اودیسئوس «دراکن هارالد هورفاگر» (Draken Harald Hårfagre) است؛ بزرگ‌ترین کشتی چوبی فعال جهان که با الهام از کشتی‌سازی وایکینگ‌ها در نروژ ساخته شده و پیش‌تر در سال ۲۰۱۶ مسیر تاریخی وایکینگ‌ها را در اقیانوس اطلس شمالی تا آمریکای شمالی درنوردیده است. بدنه‌ی بلوطی ۳۵ متری، ۵۰ پارو، دکل ۲۴ متری، طناب‌ها و بادبان‌های ابریشمی کشتی با روش‌های سنتی ساخته شده‌اند و امکان دریانوردی واقعی در آب‌های آزاد را فراهم می‌کنند. اعضای خدمه‌ی واقعی شناور نیز در فیلم‌برداری شرکت داشتند و کشتی باید از توان دریانوردی کافی برای همراهی تولید در آب‌های خشن برخوردار می‌بود.

تعهد نولان به جلوه‌های عملی به کشتی‌ها و اسب تروا محدود نشد. مت دیمون هنگام حضور در یک پادکست فاش کرد که برای صحنه‌ی پولیفموس، ماکت مکانیکی (انیماترونیک) تقریبا ۱۸ متری (۶۰ فوتی) از سیکلوپ درون غاری واقعی ساخته بودند. اندازه‌ی عظیم پیکره و قرار گرفتنش در محیط طبیعی، حضور هیولا را به‌جای اتکای کامل بر تصاویر رایانه‌ای به تجربه‌ای فیزیکی برای بازیگران تبدیل می‌کرد.

بخش بزرگی از صحنه‌های دریایی در آب‌های آزاد فیلم‌برداری شدند؛ محیطی که نولان در آن کنترلی بر موج‌ها، باد، باران یا تغییرات هوا نداشت. یکی از دشوارترین سکانس‌ها روی همان کشتی چوبی ۳۵ متری در نزدیکی سواحل اسکاتلند ضبط شد. بازیگران، سیاهی‌لشکرها و اعضای گروه ساعت‌های متمادی روی دریایی خشن کار کردند.

نولان می‌خواست دوربین بی‌ثباتی، خستگی و ناراحتی واقعی افراد حاضر روی عرشه را ثبت کند. کریستوفر نولان، کارگردان فیلم، گفت: «بعضی لحظه‌های خودجوشی که طی آن روز فوق‌العاده دشوار شکل گرفتند، به تعدادی از نماهای محبوبم در فیلم تبدیل شدند». مت دیمون نیز کل دوره‌ی فیلم‌برداری را از نظر جسمانی دشوارترین تولیدی دانست که تاکنون در آن کار کرده است.

نولان که پیش‌تر نیز به ممنوعیت صندلی و تلفن همراه در محل فیلم‌برداری شهرت داشت، در پروژه‌ی «ادیسه» قوانین سخت‌گیرانه‌تری وضع کرد. در لوکیشن‌های دورافتاده‌ای همچون ایسلند و جزایر ایتالیا، تمام عوامل و بازیگران ملزم بودند پیش از ورود به محدوده‌ی فیلم‌برداری گوشی‌های هوشمند خود را تحویل دهند. نولان معتقد بود دیدن صفحه‌ی روشن یک موبایل در فواصل بین برداشت‌ها می‌تواند تمرکز بازیگران را برهم بزند و آن‌ها را از جهان سه‌هزار سال پیش بیرون بکشد.

فیلم‌برداری در مراکش، یونان، ایتالیا، ایسلند، اسکاتلند و مخزن بزرگ آب استودیو یونیورسال در لس‌آنجلس انجام گرفت. شهر مستحکم آیت بن حدو در مراکش که از خاک و سنگ ساخته شده و پیش‌تر در «گلادیاتور (Gladiator)»، «مومیایی (The Mummy)» و «لورنس عربستان (Lawrence of Arabia)» دیده شده بود، برای نمایش تروا به کار رفت. مراکش، صحنه‌های دیگری را نیز در شهر مراکش، صویره، تحناوت و نواحی اطراف ورزازات میزبانی کرد.

شبه‌جزیره‌ی پلوپونز در فیلم به‌عنوان خانه‌ی پولیفموس ظاهر می‌شود. ساحل ویدوکیلیا، غار نستور، قلعه‌ی متونی، ساحل آلمیرولاکا و آکروکورینت از دیگر مکان‌های یونانی تولید بودند. تنوع جغرافیایی منطقه امکان نمایش بخش‌های مختلف سفر اودیسئوس را با مناظر واقعی فراهم کرد.

جزیره‌ی ایتالیایی فاوینیانا و قلعه‌ی سانتا کاترینا بخش‌هایی از ایتاکا را به تصویر می‌کشند؛ انتخابی هوشمندانه، زیرا پژوهشگران معتقدند فاوینیانا همان «جزیره‌ی بزها» در حماسه‌ی هومر است که اودیسئوس و یارانش در آن برای تهیه‌ی آذوقه توقف کردند (حضور گروه نولان در این جزیره‌ی کوچک ۳ هزار نفری، موجی از گردشگری با برآورد درآمد بیش از ۲۸۰ میلیون دلار را برای آن رقم زد). جزیره‌های آئولی لیپاری، ولکانو و بازیلوتسو نیز برای توقفگاه‌های دیگر سفر اودیسئوس انتخاب شدند. ایسلند با شن‌های سیاه، غارها، رودخانه‌ها و مناظری تقریبا فرازمینی به نسخه‌ی سینمایی جهان زیرین تبدیل شد و اسکاتلند خطوط ساحلی ناهموار، دریاهای توفانی، ویرانه‌های قلعه‌ی فایندلیتر و جنگل‌های ناحیه‌ی کال‌بین را در اختیار تولید گذاشت.

موقعیت قلعه‌ی سانتا کاترینا در ارتفاع حدود ۳۰۰ متری جزیره فاوینیانا برای ایتاکای مورد نظر نولان ایدئال بود، اما مشکلی جدی برای تولید ایجاد می‌کرد. هیچ جاده‌ای با عرض کافی برای عبور کامیون‌ها، تجهیزات و صدها نفری که هر روز روی فیلم کار می‌کردند وجود نداشت. برنامه‌ی ساخت جاده‌ی دسترسی تازه هرگز عملی نشد و بیشتر اعضای گروه به‌مدت دو هفته مجبور شدند هر صبح حدود ۲۷۵ متر سربالایی تند کوهستانی را پیاده طی کنند.

بازیگران مسیر را با لباس‌های صحنه و صندل بالا می‌رفتند. تجهیزات و افرادی که توانایی پیمودن سربالایی را نداشتند، با بالگرد منتقل می‌شدند. سکویی داربستی نیز روی دامنه‌ی کوه ساختند تا هنگام ناهار ظرفیت حضور حدود ۲۰۰ عضو گروه را داشته باشد.

شگفت‌انگیزترین جنبه‌ی تولید به اندیشه‌ای بازمی‌گردد که تمام تصمیم‌های فنی را به یکدیگر پیوند می‌دهد. نولان می‌خواست جهان ادیسه وزن فیزیکی داشته باشد و تماشاگر درک کند سفر دریایی برای مردمانی بدون نقشه، موتور، پیش‌بینی دقیق هوا یا فناوری مدرن تا چه اندازه هراس‌آور بوده است. دوربین‌های IMAX، کشتی‌های واقعی، دریای بی‌ثبات، غارهای دورافتاده و مناظر زمخت همگی برای از میان برداشتن فاصله‌ی امن میان مخاطب و سفر اودیسئوس انتخاب شدند. هدف نولان قرار دادن تماشاگر روی عرشه بود تا ترس از اقیانوس و خشم پوزئیدون را همراه با شخصیت‌های مقابل دوربین تجربه کند.

نولان برای خلق فضای صوتی فیلم بار دیگر سراغ لودویگ گورانسون، آهنگساز سوئدی و برنده‌ی اسکار «اوپنهایمر» و «تنت» رفت. نخستین دستور نولان به گورانسون در همان جلسات ابتدایی غافلگیرکننده بود؛ هیچ اثری از ارکسترهای کلاسیک و سمفونیک که دهه‌هاست با فیلم‌های تاریخی «شمشیر و صندل» گره خورده‌اند، نباید در این فیلم وجود داشته باشد. نولان می‌خواست تماشاگر با صداهایی روبه‌رو شود که پیش‌تر در هیچ فیلم هالیوودی نشنیده است.

گورانسون برای تحقق این ایده، پژوهش‌های تاریخی گسترده‌ای را از روی نقاشی‌ها و سفالینه‌های یونان باستان آغاز کرد و راهی اروپا شد تا معدود نوازندگان متخصصی را پیدا کند که هنوز توانایی نواختن سازهای عصر برنز را دارند. او در این مسیر سراغ سازهایی همچون «آولوس» (نوعی ساز بادی دوقلو شبیه به کلارینت که به گفته‌ی گورانسون، ساز محبوب «راک‌استارهای» یونان باستان در طول هزار سال بوده است) و چنگ رومی (لیر) رفت؛ سازی که نولان شخصا پیشنهاد داد طنین آن درست در لحظه‌ی حساس کشیدن زهِ کمان توسط اودیسئوس شنیده شود.

یکی از درخشان‌ترین و پرشنونده‌ترین بخش‌های این آلبوم، قطعه‌ی «سایرن‌ها» (Sirens) است که پس از اکران فیلم با استقبال خیره‌کننده‌ی منتقدان و مخاطبان روبه‌رو شد. گورانسون برای خلق آواز افسونگر و خطرناک این موجودات افسانه‌ای، به جای استفاده از خوانندگان اپرای کلاسیک، سراغ آوازهای سنتی و چندصدای آلبانیایی رفت و صدای آن‌ها را با تحریرهای نفس‌گیر، طنین ساز آولوس و ضرباهنگ‌های کوبنده‌ی زیرپوستی ترکیب کرد تا حس وسوسه، جنون و هراس در دل دریا را هم‌زمان به شنونده منتقل کند.

علاوه‌بر سازهای بادی، زهی و آوازی، از آنجا که داستان در عصر برنز می‌گذرد، نولان پیشنهاد داد خودِ فلز برنز به عنصر اصلی هویت صوتی فیلم تبدیل شود. گورانسون ۳۵ گونگ برنزی در ابعاد مختلف را در استودیو گرد آورد و هفته‌ها با ضربه زدن به آن‌ها و حتی کوبیدن بر قطعات فلزی و سطوح خام، بافت‌های صوتی خشن و اسطوره‌ای خلق کرد؛ صداهایی که گاهی حتی خود نولان و فیلم‌بردار فیلم، هویته فن هویتما، در آزمایش آن‌ها مشارکت می‌کردند. گورانسون در نهایت این صداهای باستانی را با سینث‌سایزرهای مدرن و امواج دریا درآمیخت و برای بخش‌های آوازی و قطعه‌ی پایانی («When I'm Home») از جیمز بلیک و تراویس اسکات نیز بهره گرفت تا آلبومی ۱۱۸ دقیقه‌ای خلق کند که مرز میان موسیقی عصر برنز و تجربه‌گرایی مدرن را از میان برداشته است.

تعهد نولان به واقع‌گرایی و وزن فیزیکی صحنه‌ها حتی در کوچک‌ترین جزئیات لباس‌ها نیز دیده می‌شد. الن میروجنیک، طراح لباس برنده‌ی جوایز متعدد که پیش‌تر در «اوپنهایمر» با نولان همکاری کرده بود، به جای استفاده از فوم، رزین و پلاستیک‌های سبک رایج در سینمای امروز، بخش بزرگی از زره‌ها، کلاه‌خودها و سپرها را با همکاری استادکاران فلزکار از برنز چکش‌کاری‌شده، چرم خام و فلزات واقعی ساخت؛ زره‌هایی که وزن برخی از آن‌ها همراه با تجهیزات کامل به حدود ۲۰ کیلوگرم می‌رسید.

مت دیمون و تام هالند بعدها در مصاحبه‌های خود اشاره کردند که حمل این زره‌های سنگین زیر آفتاب سوزان مراکش و هنگام صعود از صخره‌های ناهموار یونان، نیاز به بازیگری اضافه را از بین می‌برد؛ زیرا سنگینی واقعی فلز بر شانه‌ها و محدودیت دید درون کلاه‌خودها، به‌طور ناخودآگاه نوع راه رفتن، ایستادن، چرخیدن و حتی نفس کشیدن آن‌ها را تغییر می‌داد و رفتار فیزیکی آن‌ها را به جنگجویان خسته‌ی دوران باستان شبیه می‌کرد. علاوه‌بر این، تیم طراحی لباس برای آنکه لباس‌های اودیسئوس و یارانش پس از ده سال سرگردانی در دریا نو و استودیویی به نظر نرسد، پارچه‌ها را با روش‌های سنتی، نمک دریا، خاکستر و ترکیبات طبیعی بارها فرسوده و کهنه کردند تا بوی نمک و فرسایش سال‌ها سفر روی تن بازیگران بنشیند.

با این حال، بخش لباس فیلم از حاشیه هم در امان نماند. پس از انتشار نخستین تصاویر رسمی و تیزر فیلم، موجی از انتقادات میان مورخان و کاربران شبکه‌های اجتماعی شکل گرفت که طراحی کلاه‌خودها و زره‌ها، به‌ویژه کلاه‌خود سیاه و استخوانی‌شکل اودیسئوس را از نظر تاریخی نادرست می‌دانستند. منتقدان با اشاره به یافته‌های باستان‌شناسی یادآوری می‌کردند که جنگجویان عصر برنز و تمدن موکنایی زره‌های سنگین و کلاه‌خودهایی از عاج گراز به تن می‌کردند، در حالی که طراحی‌های فیلم نولان ترکیبی از دوران کلاسیک یونان و زیبایی‌شناسی اسطوره‌ای و تیره است.

نولان اما در پاسخ به این حواشی توضیح داد که «ادیسه» یک بازسازی موزه یا مستند باستان‌شناسی نیست، بلکه جان بخشیدن به یک اسطوره‌ی شاعرانه است؛ اثری که خود هومر نیز قرن‌ها پس از سقوط تروا آن را بر پایه‌ی روایت‌های شفاهی سروده و در آن عناصر دوره‌های مختلف تاریخی با خیال‌پردازی اسطوره‌ای درهم تنیده شده‌اند. نولان و طراح لباسش عمدا به جای کپی‌برداری خشک از کتاب‌های تاریخ، سراغ طراحی‌هایی رفتند که شخصیت، جایگاه اسطوره‌ای و سنگینی سرنوشت هر قهرمان را در قاب‌های عظیم IMAX به تماشاگر منتقل کند.

نظر شما چیست؟ تاکنون موفق به تماشای فیلم حماسی کریستوفر نولان شده‌اید؟ کدام‌یک از حقایق جالب تولید ادیسه بیشتر شما را شگفت‌زده کرد؟