همکاری هالیوودی در حاشیه تهران؛ جزئیات حضور آهنگساز جزیره شاتر در فیلم مراقب

سینمای ایران بار دیگر در جزیره لیدو جنجال‌آفرین شد. هشتاد و سومین دوره جشنواره بین‌المللی فیلم ونیز (سپتامبر ۲۰۲۶) میزبان اکران جهانی فیلمی بود که حواشی آن مرزهای سینمای رسمی و زیرزمینی کشور را جابه‌جا کرد. فیلم سینمایی «مراقب» (Falling House) به کارگردانی محسن قرایی، پس از اکران در بخش «افق‌ها» (Orizzonti) ونیز، به سنت همیشگی با تشویق ایستاده تماشاگران مواجه شد و به سرعت به صدر اخبار رسانه‌های بین‌المللی آمد.

با این حال، فراتر از کشف حجاب لاله مرزبان، بیانیه‌های تند سیاسی و افشاگری درباره ارائه «فیلم‌نامه جعلی» به وزارت ارشاد، در تیتراژ این اثر یک غافلگیری بزرگِ هنری در ابعاد هالیوودی پنهان شده است؛ موضوعی که زیر سایه تمرکز بر حواشی سیاسی، تاکنون مغفول مانده است.

در این مطلب از فیلمزی، قصد داریم به بررسی ابعاد و زوایای کمتر دیده‌شده از مراحل تولید فیلم سینمایی «مراقب» به کارگردانی محسن قرایی بپردازیم. همچنین در کنار مرور اتفاقات و حواشی پرماجرایی که این اثر پشت سر گذاشته است، ناگفته‌ها و مشارکت بین‌المللی در ساخت این پروژه سینمایی را مورد واکاوی قرار خواهیم داد.

«مراقب» چهارمین اثر بلند محسن قرایی است؛ کارگردانی که پیش از این با آثار تحسین‌شده‌ای چون سد معبر و بی‌همه‌چیز، جایگاه ثابتی در جریان اصلی و رسمی سینمای ایران داشت. اما او این‌بار مسیر کاملاً متفاوتی را انتخاب کرده است.

داستان فیلم، روایت‌گر زندگی یک خانواده کم‌بضاعت در حاشیه تهران است که خانه‌شان به دلیل طرح توسعه فرودگاهی، در آستانه تخریب قرار دارد. پدر خانواده به نام «رشید» (با بازی فرهاد اصلانی)، یک نگهبان زندان خرده‌پا است که هم‌زمان با تعلیق از کار و اتهامات فساد مالی دست‌وپنجه نرم می‌کند. رشید که اقتدارش در جامعه در حال فروپاشی است، تلاش می‌کند با روشی مستبدانه کنترل خانه را به دست بگیرد؛ خانه‌ای که برای دختر بزرگش «انسی» (با بازی لاله مرزبان) که آرزوی مهاجرت و فعالیت در حوزه مدلینگ را دارد، فرقی با یک سلول انفرادی ندارد.

فیلم‌های زیرزمینی و غیررسمی سینمای ایران اغلب به دلیل تنگناهای مالی، در زمینه دستاوردهای فنی و موسیقی به تولیدات تجربی و کم‌هزینه محدود می‌شوند. با این حال، فیلم «مراقب» این قاعده همیشگی را به شکلی چشمگیر تغییر داده است. در تیتراژ این اثر نامی دیده می‌شود که برای علاقه‌مندان جدی سینما بسیار نام‌آشنا و جالب‌توجه است: مکس ریشتر (Max Richter).

ریشتر، از چهره‌های به نام موسیقی پست‌مینیمال جهان و خالق موسیقی متن آثار ماندگاری چون جزیره شاتر (Shutter Island) مارتین اسکورسیزی، ورود (Arrival) دنی ویلنوو، فیلم علمی‌تخیلی اد آسترا (Ad Astra) و سریال‌های ماندگار شبکه‌های بزرگ مانند بازماندگان (The Leftovers) و فرینج است. او که بازآفرینی آلبوم «چهار فصل ویوالدی» اش ماه‌ها در صدر پرفروش‌ترین‌های موسیقی کلاسیک جهان بود، حالا موسیقی متن یک درام کلاستروفوبیک و تلخ ایرانی را ساخته است.

راز این همنشینی عجیب در ساختار بین‌المللی فیلم نهفته است. «مراقب» محصول مشترک ایران، ایالات متحده و آلمان است. پس از پایان فیلم‌برداری پنهانی در ایران، راش‌ها برای تدوین و صداگذاری به خارج از کشور منتقل شدند. تهیه‌کنندگان بین‌المللی فیلم (شرکت پخش جهانی Paradise City) نسخه اولیه را به مکس ریشتر ارائه دادند. ریشتر که به حمایت از آثار مستقل با تم‌های عمیق انسانی و عاطفی شهرت دارد، شیفته اتمسفر خفقان‌آور خانه و تقابل نسل‌ها در ایران شد. موسیقی او در این فیلم، نه یک ملودی ساده، بلکه یک بافت صوتیِ عمیق از سازهای زهی ملایم و فرکانس‌های ممتد الکترونیک است که تعلیق و فروپاشی روانی خانواده رشید را به اوج می‌رساند؛ کاری شنیدنی که منتقدان ونیز آن را یکی از ستون‌های اصلی حفظ ریتم ۱۲۵ دقیقه‌ای فیلم دانسته‌اند.

چگونه فیلمی با این حجم از بی‌پروایی و بازی بدون حجاب لاله مرزبان توانسته در ایران جلوی دوربین برود؟ محسن قرایی در مصاحبه جنجالی خود با نشریه ددلاین، پرده از یک پنهان‌کاری بزرگ برداشت. او اعلام کرد که به دلیل ابعاد بزرگ پروژه، امکان فیلم‌برداری مخفیانه وجود نداشت؛ بنابراین تیم تولید یک «فیلم‌نامه جعلی» و بی‌خطر را به سازمان سینمایی ارائه دادند تا مجوز ساخت اولیه را دریافت کنند.

قرایی می‌گوید در روزهایی که سکانس‌های حساس یا بدون حجاب اجباری فیلم‌برداری می‌شد، تعداد عوامل پشت صحنه به حداقل ممکن (فقط کارگردان، بازیگر و مدیر فیلم‌برداری) می‌رسید و در صورت سر رسیدن مأموران، تظاهر به تمرین و دورخوانی می‌کردند.

تبعات این ماجرا برای قرایی سنگین بود. او روی فرش قرمز ونیز اعلام کرد که دارایی‌ها و خانه‌اش در ایران مصادره شده و خود و خانواده‌اش با تهدیدهای جدی مواجه شده‌اند؛ اظهاراتی که حتی نشریه ددلاین را مجبور کرد بعد از چند ساعت، بخش مربوط به مصادره اموال را از متن مصاحبه خود حذف کند.

«مراقب» در ونیز منتقدان را به دو دسته تحسین‌کنندگان سرسخت و منتقدان ساختاری تقسیم کرد:

• زان بروکس از روزنامه گاردین (امتیاز ۴ از ۵): او فیلم را اثری «خشن، قدرتمند و عمیقاً تکان‌دهنده» نامید. بروکس به‌طور ویژه بازی فرهاد اصلانی را ستود و نوشت: «پیام فیلم صریح است؛ ایران یک زندان بزرگ است و همه، چه زندان‌بان و چه زندانی، درون آن محبوسند.»
• وندی اید از نشریه اسکرین دیلی: او فیلم را یک درام خانوادگی کوبنده اما «گل‌درشت و بیش از حد نمادین» دانست. از دید او، خانه در آستانه تخریب، استعاره‌ای واضح از یک ساختار سنتی و مردسالار است که در برابر نسل جوان زنان کم آورده است.

• پایگاه سینمایی سینه اروپا (Cineuropa): منتقد این سایت به پایان‌بندی فیلم تاخت و معتقد بود فیلم در تله ترحم برای شخصیت سرکوبگر (پدر) افتاده و آزادی زنان را نه از طریق طغیان، بلکه از طریق نوعی بخششِ خودِ زندان‌بان رقم می‌زند که این رویکرد، ارزش مبارزه دختران داستان را کم می‌کند.

فیلم «مراقب» فراتر از یک اثر سینمایی، سندی از روزگار پرالتهاب و شکاف عمیق میان سینمای رسمی و مستقل ایران است. منتقدان همنشینی اجرای درخورتوجه بازیگران داخلی در کنار آهنگسازی مکس ریشتر، را از عوامل تبدیل شدن این فیلم به یکی از تجربه‌های خاص سینمای زیرزمینی می‌دانند. برای کسانی که می‌خواهند تلاقی هنر هالیوود و تعلیقِ مستندگونه ایرانی را تماشا کنند، «مراقب» بدون شک یک اثر غیرقابل‌چشم‌پوشی است.