به گزارش فیلمزی، در آستانه روز ملی سینما، نسخه اصلاح و مرمتشده فیلم ماندگار «تنگسیر» ساخته امیر نادری، در سالن «سینماتوگراف» موزه سینمای ایران به نمایش درآمد.
فرهاد توحیدی فیلمنامه نویس دوز سینما را تبریک گفت: پیشاپیش روز سینما را که به اشتباه روز ملی سینما نامیده میشود را تبریک میگویم و به سهم خودم به عنوان عضو کوچکی از سینمای ایران از فیلمخانه ملی ایران که همت کردند و در حال مرمت کلاسیکهای سینمای ایران هستند سپاسگزاری کنم و امیدوارم که همه فیلمهای ارزشمند سینمای ایران یکی پس از دیگری مرمت و برای نسلهای آینده نگهداری شود.
توحیدی درباره تاثیر ادبیات بر شکلگیری موج نوی سینمای ایران اظهار داشت: همانطور که در جریان هستید فیلم «تنگسیر» یک فیلم اقتباسی از رمانی به همین نام توشته صادق چوبک است .
وی ادامه داد: با مرور تاریخ سینمای ایران، می توان دریافت که درخشش موج نوی سینمای ایران از اواخر دهه ۴۰ شمسی، وامدار ادبیات ایران بود و این موج نو با تکیه بر سرمایههای ادبی ادبیات معاصر جایگاه ویژهای برای خود پیدا کرد. ادبیات در دهههای ۴۰ و ۵۰ شمسی، پیشگام روشنفکری ایران بود و در واقع، تحت تاثیر جریان چپ جهانی و طرفداری از تعهد اجتماعی در ادبیات، عملا نقش اپوزیسیون را بازی میکرد و در واقع، چهرههای شاخص ادبی خداوندگار محبوب نسل جوان بودند.
او درباره ویژگیهای آثار صادق چوبک خاطرنشان کرد: قلههای سینمای موج نو در دهه ۴۰ را اگر بخواهیم اسم ببریم، بیش از نیمی از آنها آثار اقتباسی از ادبیات هستند. «تنگسیر» در سال ۱۳۵۲ ساخته و رمان آن در سال ۱۳۴۲ نوشته شد که در بحبوحه اتفاقاتی بود که در سال ۱۳۴۲ در ایران افتاد و۱۰ سال قبل از آن، کودتای ۲۸ مرداد سال ۱۳۳۲ بوده است. ادبیات آنزمان آینه یک شکست است به ویژه در آثار نویسندگان برجسته ادبیات ایران، مسائل سیاسی و جنبشهای اجتماعی مورد توجه قرار میگیرند. صادق چوبک به عنوان یک نویسنده ناتورالیست که جزو معدود نویسندگان ناتورالیست ایران به شمار میرود، عمل بزرگی که انجام میدهد با علم به اینکه در ناتورالیسم، این تعهد به رئالیسم اجتماعی هم وجود دارد، ولی ناتورالیست ها خودشان را متعهد به بازنمایی اوضاع فرودستان میدانستند.
این فیلمنامه نویس افزود: هوشنگ گلشیری از قول صادق چوبک نقل میکند: «زشتیهایی که من مینویسم آنقدر راست است که قابل باور نیست.» به هر حال، «تنگسیر» در چنین فضایی نوشته میشود. «گاو» اثر داریوش مهرجویی هم متعلق به همان سالی است که «تنگسیر» ساخته میشود و بعد از آن، «آرامش در حضور دیگران» ساخته ناصر تقوایی و سپس، «دایره مینا» به کارگردانی داریوش مهرجویی تولید میشوند بنابراین فیلمسازان از آثار غلامحسین ساعدی، محمود دولتآبادی و صادق چوبک اقتباسهای متعددی میکنند و در این آثار، بر سقوط اخلاقی طبقه متوسط گواهی میدهند. معمولا در آثار ادبی گرایش به سمت نگاه اجتماعی گرایشهای قوی وجود دارد و «تنگسیر» هم از جمله همین آثار است که براساس دغدغههای اجتماعی و سیاسی نوشته شده است و تمرکز داستانهای او بر چالشهای زندگی مادی و اقتصادی مردم فرودست است.
توحیدی ادامه داد: او دید ناتورالیستی خودش را با رئالیسم اجتماعی و اقتصادی ترکیب میکند و طبیعتا بیراه نیست که امیر نادری این قصه را انتخاب کرده است. تفاوتهای معناداری در قصهای که مبنای نوشتن فیلمنامه قرار گرفته، امیر نادری ایجاد کرده است که مختصر راجع به آن خواهم گفت.
توحیدی درباره تفاوتهای نسخه رمان با نسخه سینمایی «تنگسیر» گفت: دو دستهبندی در اقتباس وجود دارد: اولی اقتباس وفادارانه و دومی اقتباس آزاد است. هرقدر که به اقتباس آزاد نزدیک شویم، از وفاداری به اثر کاسته میشود و بالعکس. امیر نادری تاکید میکند زمانی قصد داشته فیلمنامه را بنویسد دوباره داستان «تنگسیر» را نوشته و سپس فیلمنامه بر مبنای آن نوشته شده. ابزار نویسنده در ادبیات، کلمه است و ابزار فیلمنامهنویس در سینما، شخصیت است و این دو با هم تفاوت دارند.
چوبک در رمان «تنگسیر»، ۲۰ صفحه را به توصیف «زارممد» اختصاص میدهد و با کلمات، او را توصیف میکند. در سینما، چنین حوصلهای وجود ندارد و سینما، دستورالعمل خودش را دارد. دستورالعمل برای فیلمنامهنویس در هنگام ساخت یک فیلم قصهگو در سینما معرفی سریع قهرمان است. خصلتها و مهارتهایش را به نمایش بگذار و اگر بناست تماشاگر او را دوست داشته باشد، چنان تصویرش کن که علاقمندی تماشاگر را جلب کند. در همین توصیفات ۲۰ صفحهای که چوبک از «زارممد» میکند، داستانی را از قول دیگران راجع به او نقل میکند اما معرفی «زارممد» در فیلم با یک صحنه بحرانی صورت میگیرد که آن صحنه مهار گاو رم کرده یک بیوه زن است. در این صحنه، با ویژگیهای بیباکی، چابکی و فداکار بودن «زارممد» آشنا میشویم. اینجاست که امیر نادری میخواهد ما به این شخصیت علاقمند شویم و سمپاتی پیدا کنیم. امیر نادری، استاد ساخت قهرمان منفی است که علی خوشدست بیلیاردباز در فیلم «تنگنا» از همین نمونه است و قهرمان منفی با زیر پا گذاشتن قانون به خواستههای خودش میرسد.
او در سخنان پایانی، درباره ویژگیهای مذهبی اقتباس امیر نادری از «تنگسیر» گفت: نکته دیگری که درباره لقتباس امیر نادری از رمان وجود دارد، در هم تنیدن عناصر مذهبی با اجتماعی است. زارممد مسلمان معتقدی است که در کتاب، روی آن تاکید میشود و در آنجا، خوانندگان درمییابند که داستان در ماه رمضان اتفاق میافتد در صورتی که در فیلم، اتفاقات در ماه محرم رخ میدهد که پرچمهای سیاه گواه آن است. در نهایت، باید گفت که اقتباس خوبی است و امیدوارم از دیدن فیلم لذت ببرید.
لازم به توضیح است نمایش «تنگسیر» بخشی از برنامه نمایش آثار شاخص و مرمتشده سینمای ایران است که به مناسبت روز ملی سینما و با همکاری فیلمخانه ملی ایران تدارک دیده شده است.
️«تنگسیر» محصول سال۱۳۵۲ است و بهروز وثوقی، پرویز فنی زاده، جعفر والی، عنایت الله بخشی در آن ایفای نقش کرده اند.