سازندگان فیلم مارمولک برای جلب حمایت مسئولان آن را به‌طور خصوصی برای نهادها نمایش دادند، اما مخالفت‌ها پس از دو هفته اکران را متوقف کرد.
به گزارش فیلمزی، بهترین فیلم بیست و دومین جشنواره فیلم فجر از نگاه تماشاگران سرنوشتی را پیدا کرد که شاید از نظر عوامل تهیه آن چندان هم دور از انتظار نبود. عوامل تهیه فیلم «مارمولک» از آن جا که حدس می‌زدند وقتی بی پروا کلیشه‌های مرسوم را می‌شکنند باید پای لرز آن نیز بنشینند، دست به دامن اکران خصوصی این فیلم برای تصمیم گیران فرهنگی کشور شدند تا نظر مساعد آنها برای حمایت از اکران مارمولک را جلب کنند اما اتفاق دیگری در ادامه رخ داد.
خبرگزاری ایرنا در بازخوانی یک پرونده منتشر کرد که کمال تبریزی کارگردان مارمولک از ترفندی می‌گوید که برای رفع حساسیت مسئولین نسبت به فیلم به کار بسته شده بود: «مارمولک پروانه نمایش داشت. اما به دلیل حساسیت موضوع و مشکلاتی که امکان داشت در نمایش عمومی به وجود آید، منوچهر محمدی تهیه‌کننده فیلم پیش از اکران، آن را برای آدم‌هایی که در رأس تصمیم‌گیری کشور هستند به نمایش درآورد از جمله قوه قضائیه، وزارت کشور، وزارت اطلاعات، شورای نظارت بر تولیدات صدا و سیما و ...»
این تلاش‌ها اما مفید واقع نشد و اکران نوروزی مارمولک که جایزه بین المذاهب جشنواره فیلم فجر را هم برده بود، به بهانه پایان نیافتن ماه صفر انجام نشد. صدای مخالفین آن قدر قوی بود که پس از دو هفته اکران فیلم، آن را برای همیشه از پرده‌های سینمای کشور پایین بکشد.
اعتراض‌ها حتی قبل از اکران، دامن مارمولک را گرفته بود. پرویز پرستویی بازیگر نقش اول این فیلم از مواجهه خود با یکی از روحانیون بسیار سرشناس کشور می‌گوید:«من و رضا میرکریمی و مجید مجیدی و کمال تبریزی سه روز در هفته به آکادمی المپیک می‌رفتیم و ورزش می‌کردیم. این روحانی بسیار معروف هم آن سه روز را به آکادمی می‌آمد. با هم سلام و علیک هم نداشتیم و هر کدام کار خودمان را می‌کردیم اما ایشان با ما خیلی زاویه داشت. یک روز از روی تصادف آقای لرستانی که کشتی‌گیری قدیمی بود ما را در آنجا به هم معرفی کرد و گفت ایشان آقایان تبریزی و پرستویی هستند؛ کارگردان و بازیگر فیلم لیلی با من است.
آن روحانی پاسخ داد «بله خبر دارم، یک فیلم هم علیه ما ساخته‌اند ولی اکران نخواهد شد.» من یخ زدم و رنگ از رخسارم پرید. پیش خودم گفتم وقتی ایشان می‌گوید فیلم اکران نمی‌شود لابد نمی‌شود دیگر! پاسخ دادم حاج‌آقا! من یک چیز را خدمت شما عرض کنم. بازیگری برای من شغل نیست و قداستی دارد. من این کار را با اعتقاد شروع کرده‌ام و آن اعتقاد این است که کل مختصات لباس شما از یک عمامه، یک عبا، یک نعلین، یک تسبیح شامقصود و یک انگشتر عقیق تشکل شده است. اگر چوب حراج به این‌ها بزنند ۲۰۰ هزار تومان هم آن را نمی‌خرند. چشمان این روحانی گرد شد که چرا این مرد دارد جفنگ می‌گوید. ادامه دادم: آن چیزی که این لباس را ارزشمند می‌کند عقبه آن است. این که لباس روحانیت از کجا آمده است و شرح وظایف ما در این لباس چیست. این لباس سنگینی می‌کند و کسی که آن را می‌پوشد احساس می‌کند که در این لباس باید حرف‌های خوب و تاثیرگذار بزند... خیلی جاها به این لباس بی‌حرمتی شده است اما این لباس قداست خاص خود را دارد. مگر لباس پزشکی، نظامی گری، معلمی قداست ندارد...»
مارمولک از کجا آمد؟
قصه فیلم اقتباسی از دو فیلم ما فرشته نیستیم(۱۹۸۹) و زائر(۱۹۲۳) به نویسندگی و کارگردانی چارلی چاپلین چهره برجسته عالم سینماست. ایده آن نیز متعلق به منوچهر محمدی تهیه کننده مارمولک است: «مرحوم آیت الله سیدحسین طباطبایی جمله معروفی دارند. داستان این طور است که عده‌ای نزد ایشان می‌روند و می‌گویند طلبه‌ای را گرفته‌ایم که دزدی کرده است. آیت الله بروجردی در پاسخ می‌گوید «بهتر است به جای این جمله بگویید یک دزد در لباس طلبگی ظاهر شده است.» من این جمله را بیشتر از سی سال پیش شنیدم و همین جرقه ساخت مارمولک شد.»
محمدی این ایده را پیش از مطرح کردن آن با کمال تبریزی (کارگردان) و پیمان قاسم‌خانی (نویسنده)، با پرویز پرستویی(بازیگر) در میان گذاشت. پرویز پرستویی: «به نظرم مارمولک تنها فیلمی است که تهیه کننده قبل از صحبت با کارگردان و نویسنده فیلمنامه با بازیگرش گفت‌وگو کرد. در یک مجلس ولادت، منوچهر محمدی مرا دید و گفت فکری دارم که در یک خط به تو می‌گویم. دزدی که آخوند می‌شود، بازی می‌کنی؟ گفتم آره. گفت: کمی فکر کن. گفتم فکر کردن ندارد، من هم آخوند را می‌شناسم چون از بچگی در هیات بوده‌ام و هم دزد را، چون بچه محلم دزد بوده است.» منوچهر محمدی هم این روایت را تایید می‌کند: «پرویز گفت هستم و مرا بوسید.»
مارمولک قرار بود توسط رضا میرکریمی و بعد از آن توسط ابراهیم حاتمی کیا ساخته شود ولی آنها از کارگردانی این فیلم منصرف شدند و قرعه به نام شخصی افتاد که این کاره بود و قبلا فیلم پرحاشیه لیلی با من است را کارگردانی کرده بود. محمدرضا زائری روحانی مشهور و ابراهیم حاتمی کیا هم از افرادی بودند که تبریزی را به ساخت این فیلم ترغیب کردند. این فیلم در ژانر کمدی_درام در سال ۱۳۸۲ ساخته و در بیست و دومین جشنواره فیلم فجر برنده سیمرغ بهترین فیلمنامه و بهترین فیلم از نگاه تماشاگران شد.
قصه فیلم
رضا مثقالی معروف به رضا مارمولک دزد سابقه‌داری است که بارها دستگیر و زندانی شده، اما در آخرین دستگیری، اتهام او سرقت مسلحانه است. رضا را به زندانی تحویل می‌دهند که رئیس آن آقای مجاور مردی بسیار سختگیر و انعطاف‌ناپذیر است. او عقیده دارد باید آنقدر نسبت به مجرمان - با روش‌هایی خاص - سخت‌گیری کند که حتی فکر اعمال خلاف به مغزشان نرسد؛ و معتقد است زندانیان را به زور هم که شده باید وادار به درستکاری کرد تا به بهشت بروند. رضا در حادثه‌ای مجروح و به بیمارستان خارج از زندان منتقل می‌شود. در آنجا لباس یک روحانی بیمار را می‌رباید و در لباس روحانیت موفق به فرار از بیمارستان می‌شود. او با مصونیتی که در لباس تازه پیدا کرده به یک شهرک مرزی می‌رود تا از این طریق و با گذرنامه جعلی از کشور خارج شود؛ اما با روحانی‌ای که قرار بوده به عنوان امام جماعت به آن روستا اعزام شود اشتباه گرفته می‌شود و امامت جماعت مسجد روستا را برعهده‌اش می‌گذارند. او با شیوه‌های خودش مردم را موعظه و راهنمایی می‌کند و چندین بار اعمال خلافکارانه‌اش به سوءتعبیر نیکوکاری قلمداد می‌شود. به هر حال در روستا مریدهای زیادی پیدا می‌کند و خود او نیز کم‌کم تحت تأثیر لباس و موقعیت جدید قرار گرفته و شخصیتش عوض می‌شود و در روستا نامش بر سر زبان‌ها می‌افتد و به اعمال مثبتی روی می‌آورد تا اینکه آقای مجاور رئیس زندان که همه جا به دنبال او می‌گردد، به سراغش می‌آید؛ اما او هم دیگر مایل نیست رضا را با دستبند دستگیر کند.
چرا اکران مارمولک متوقف شد؟
این فیلم سرانجام بین دوم تا هفدهم اردیبهشت ۱۳۸۳ روی پرده های سینمای کشور آمد ولی اکران آن نهایت ۱۵ روز طول کشید. مارمولک تقریبا در قم اکران نشد و پخش سراسری آن در مشهد نیز با دستور قاضی متوقف شد.
فیلم در همان اکران کوتاه مدت با انبوه جمعیتی روبرو شد که برای مشاهده آن مقابل سینماها صف کشیده بودند. در حالی که تماشاگران در سینماهای کشور از دیدن مارمولک به وجد و سرور می‌آمدند حساسیت و ناراحتی برخی چهره‌های مذهبی و سیاسی دیگر شدید و شدیدتر می‌شد.
این مخالفت‌ها البته قبل از اکران سراسری این فیلم نیز صورت گرفته بود. از روایت پرویز پرستویی که پیش از این نقل شد بگذریم روایتی از موضع‌گیری برخی سیاسیون در نوع خود جالب است. در اظهار نظر یکی از این سیاسیون و از روسای جمهوری اسبق کشورمان در منابع خبری آمده است: «حتی در رژیم شاه هم که دشمن روحانیت بود، کسی جرات و جسارت ساختن فیلم موهنی همچون مارمولک را نداشت.»
وی همچنین خطاب به کارگردان و تهیه‌کننده فیلم گفت: «توجیهاتی که شما برای مثبت جلوه دادن این فیلم به عمل می‌آورید به هیچ‌وجه قابل قبول نیست و اصولاً ساخت این فیلم کار نادرستی بوده است... این فیلم علاوه بر آنکه اهانت‌هائی نسبت به روحانیت دارد، مردم علاقمند به روحانیت را نیز به تمسخر گرفته است و آنها را یک قشر نفهم و کم شعور معرفی می کند.».
کمال تبریزی نیز این طور می‌گوید:«ایشان به من گفتند فیلم باید توقیف و با شما هم باید برخورد شود.»
برخی روزنامه‌های مهم سیاسی و بعضی رسانه‌های دیگر نیز از همان ابتدا به صف منتقدین مارمولک پیوستند و به نشر نظرات روحانیون مخالف فیلم پرداختند. کمال تبریزی: «بعضی از سخنرانان، منبر خود را به بررسی «مارمولک» اختصاص داده بودند. ما هم مرتب با وزیر ارشاد و معاون سینمایی جلسه داشتیم. صحبت و بحث می‌کردیم تا ببینیم برداشتن فیلم از روی پرده مناسب است یا نه. که نهایتاً مجموع آرا به این نتیجه رسید که پس از سه هفته بهتر است جلوی نمایش فیلم گرفته شود.»
تاریخ نگوید در مقابل پخش مارمولک سکوت کردیم/ چرا لباس روحانیت باید سوژه یک فیلم کمدی باشد؟!
جمعی از منتقدان این فیلم نگاه‌های مختلفی داشتند از برخی چهره‌های مهم مذهبی تا سخنرانانی همچون حجت الاسلام پناهیان و برخی نمایندگان روحانی مجلس شورای اسلامی. مجموع نگاه این چهره ها در نگاهی اجمالی بدین شرح است:
«شر این فیلم بیشتر از خیر آن است. من خودم این فیلم را ندیدم. از چند نفر از روحانیون شنیدم که از زمان اکران این فیلم بعضا در جامعه به آنها توهین می‌شود. زمان شاه هم کسی جرات نمی‌کرد چنین فیلمی بسازد و به روحانیت توهین کند»
«اخیرا فیلمی در سینماها نمایش داده‌اند که تلقی عمومی آن است که توهین به لباس روحانیت است. ما قبلا این مطلب را شنیده بودیم و تذکر دادیم، گفتند قطعا نمایش داده نخواهد شد؛ ولی متاسفانه برخلاف قول قبلی، عمل کردند. آنها مدعی بودند این فیلم نقاط مثبتی دارد؛ ولی بعد از نمایش، قضاوت عمومی متدینین طبق تلفن‌هایی که هر روز می‌شود، این است که آثار منفی و مخربی جای گذارده و سبب هتک لباس روحانیت، بلکه هتک بعضی از مسلمات عقائد دینی شده است و آثار مخرب آن در سطح جامعه نمایان است.»
«یکی از نکات آن است که بیننده در ده دقیقه اول فیلم، به یک زندانی که دزد است و شاید دزد مسلح هم باشد علاقمند می‌شود و با او ابراز همدردی می‌کند، بگذریم که این شخص در نظام جمهوری اسلامی محکوم به حبس است.»
«قطعا اشتباهاتی از سوی روحانیت به وقوع می‌پیوندد که کم و یا کوچک هم نیست و باید در جای خود مورد نقد و بررسی قرار گیرد اما انتقاد با تخریب و توهین متفاوت است. در طول تاریخ سراغ نداریم که فیلمی این طور متضمن توهین به روحانیت ساخته شده باشد.»
«فیلم نگاه جدیدی داشت و محتوایش هم مشکلی نداشت. اما کسانی که نام مارمولک را برای این فیلم انتخاب کردند، بیشترین ظلم را کردند.»
« آن فرد شیاد در قالب لباس روحانیت با یک سلسله بحث‌های انحرافی و کلماتی که در خور یک روحانی نیست هر چند طنز باشد به این قشر توهین کرده است. سازندگان این فیلم در واقع قصد دارند تا ضعف‌های اجتماعی را در یک کپسول شیرین ریخته و به خورد جامعه بدهند.»
«مردم متدین از اعطای مجوز به فیلم‌هایی همچون مارمولک گله‌مند هستند. برخی از مراجع عظام تقلید نیز با این فیلم مخالفت کرده‌اند. اکنون که حکومت اسلامی است، نباید به چنین فیلم‌هایی مجوز داده شود. اظهارنظر درباره این فیلم اگرچه نشانه میزان حساسیت و هوشیاری اقشار مختلف جامعه درباره مسائل دینی است اما برخورد با آن می‌تواند تاثیر منفی در ابعاد داخلی و خارجی داشته باشد.»
برخی هم نظری متفاوت نه مثبت و نه منفی داشتند؛ «یک فیلم سینمایی چه خوب و چه بد باید دیده شود تا بتوان تاثیرات مثبت و یا منفی آن را ارزیابی کرد. من هنوز فیلم مارمولک را ندیده‌ام اما قصد دارم بزودی این فیلم را ببینم و بعد نظر خود را ارائه دهم.»
موافقان چه گفتند؟
البته همه روحانیون نیز مخالف پخش این فیلم نبودند. در نظرات موافقان که بخشی از آنان روحانیون بودند آمده است:
«عده‌ای که ظاهر پرداز و دروغ‌گو نیستند، خوبی‌هایی را برای این فیلم تشخیص داده‌اند و عده‌ای هم بی‌غرض، نکته‌های منفی به ذهنشان رسیده است و هیچ کس هم قسم نمی‌خورد که هر امر مثبت، خالی از اشکال است چرا که معصوم نیستیم. کسانی که می‌گویند این فیلم اشکال دارد باید به سنواتی که سینما را حرام کردیم، برگردند. اگر از آن سال‌ها کارشناس و هنرپیشه از خودمان گذاشته بودیم، اگر اشکالی هم ایجاد می‌شد، کسی پیدا می‌شد و فیلم دیگری می‌ساخت که خوبی‌های مارمولک را داشت و از بدی‌ها آن را پاک می‌کرد. چیزی را که خدا حرام نکرده است ، چرا ما حرام کنیم؟ امام خمینی (ره) فرمودند که ما با سینما مخالف نیستیم.»
«من اعتقاد دارم ضمن اینکه همه طبقات اجتماعی و صنوف جامعه از احترام برخوردار هستند اما به هر جهت اگر کاستی‌هایی یا ویژگی مثبت در یک کار باشد این بایستی در قالب کارهای هنری، عرضه شود و اینکه ما بخواهیم یک طبقه یا گروه را استثناء کنیم کار پسندیده‌ای نیست.»
«مارمولک می‌خواسته یک واقعیت اجتماعی را نشان دهد. این که در این لباس یک عده‌ای می‌آیند و به نام این لباس سوء استفاده‌ها می‌کنند واقعیتی است که وجود دارد نمی‌توان منکر شد. این واقعیت همیشه وجود داشته است و همه مراجع ما هشدار داده‌اند. باید توجه داشت در هر صنفی این سوء استفاده‌ها هست اما سوء استفاده‌ای که از صنف روحانیت می‌شود، خیلی خطرش بیشتر است.»
«ای کاش مسئولان وقت حوزه علمیه با دعوت از خبرنگاران خارجی و داخلی از کارگردان فیلم مارمولک تقدیر می‌کردند. به خاطر اینکه این فیلم نشان داد که لباس روحانیت اگر بر تن یک شخص باشد می‌تواند بر روی آن شخص تأثیر گذاشته و وی را تحت تأثیر قرار دهد. ولی باید در حین این جلسه به کارگردان فیلم می‌گفتند که ای کاش اسم مارمولک را برای این فیلم انتخاب نمی‌کرد چرا که شأن و جایگاه روحانیت بالاست.»
«داستان و مضمون فیلم مارمولک منافاتی و مخالفتی با روحانیت ندارد. ما نباید مسایل حاشیه‌ای مربوط به نمایش یک فیلم را که از وزارت فرهنک و ارشاد اسلامی مجوز گرفته است چندان جدی بگیریم. برخی از دوستان باتوجه به مضمون فیلم مارمولک توصیه کردند که باارسال نامه ای به مقام معظم رهبری مانع نمایش آن در شهر سنندج شوم، ولی من با این اقدام صریحا مخالفت کردم.»
«فیلم سینمایی مارمولک موقعیت حساس روحانیون در جامعه را به تصویر کشیده است. برخی از علمای مذهبی در شهر رشت از فیلم مارمولک شکایت کردند که من چهار نفر از علما را برای دیدن این فیلم فرستادم که پس از ارزیابی مشخص شد این فیلم قصد سوء استفاده از روحانیت را ندارد. این فیلم مشکلات سوء استفاده از لباس علمای دین را نشان می‌دهد.»
«جلوگیری از نمایش فیلم مارمولک در شرایط حاضر اقدامی منطقی نیست. اگر فیلم مارمولک مساله دارد، باید از روز نخست به نمایش در نمی‌آمد. جلوگیری از نمایش فیلم در شرایط فعلی به مصلحت نیست و این امر تنها به شایعات دامن می‌زند. نباید فراموش کنیم این فیلم مجوز رسمی از وزارت فرهنک و ارشاد اسلامی را دارد و باید از تشدید مسائل حاشیه‌ای در قبال نمایش این فیلم جلوگیری شود.»
«نمی‌توان برای مقام روحانیت در حوزه‌های هنری همچون سینما منطقه ممنوعه ایجاد کرد، اما فعالیت در این عرصه باید با ظرافت انجام شود. هنوز فیلم مارمولک را ندیدم اما با شناختی که از عوامل تولید آن و فیلم پیشین کمال تبریزی (لیلی با من است ) دارم، خیلی حساس به نظر نمی‌رسد.»
«مارمولک فیلم درست و توانمندی است و به لحاظ بازی، فرم و حرفی که می‌زند درست ساخته شده است. اگرچه به این فیلم هم مانند خیلی از آثار سینمایی انتقاداتی وارد است. در گفت‌وگویی که با کمال تبریزی داشتم، این کارگردان اذعان کرد که در مورد انتخاب اسم فیلم اشتباه کرده است و این هم به خاطر این بود که چند اسم را برای آن انتخاب کرده بوند ولی فقط با اسم مارمولک موافقت شد. البته انتقاداتی از طرف جامعه روحانیت به فیلم مارمولک وجود دارد ولی مارمولک فیلمی است که سینمای ایران را یک گام به پرداخت روحانی در سینما نزدیک کرد و بعد از آن بود که اقبال سینما برای پرداخت روحانیت بیشتر شد.»
