بهنام بهزادی از چالش‌های سینمای مستقل و اکران من می‌ترسم گفت
بهنام بهزادی در گفتوگو با فیلمزی از موانع فیلمسازی مستقل، دخالت سرمایه‌گذاران دولتی و بازتدوین نسخه اکران فیلم من می‌ترسم گفت.
بهنام بهزادی کارگردان مستقل سینمای ایران در گفتوگو با فیلمزی درباره دشواری‌های فعالیت مستقل در سینمای ایران، حکم قضایی جعفر پناهی، تغییر نسخه نهایی فیلم «من می‌ترسم» پس از چند سال انتظار برای اکران، محدودیت‌های قانونی و آینده فیلمسازی با هوش مصنوعی صحبت کرد.
به گزارش فیلمزی، بهنام بهزادی از فیلمسازانی است که در دو دهه گذشته مسیر فعالیت خود را با تأکید بر سینمای مستقل دنبال کرده است. او پس از ساخت «تنها دو بار زندگی می‌کنیم» در سال ۱۳۸۶، فیلم «قاعده تصادف» را در سال ۱۳۹۱ و فیلم «وارونگی» را در سال ۱۳۹۴ کارگردانی کرد.
پخش از رسانه
چهارمین فیلم بلند او، «من می‌ترسم»، در سال ۱۳۹۷ فیلمبرداری شد، اما نمایش عمومی آن با وقفه‌ای طولانی همراه بود.
بهزادی در این گفتوگو توضیح داد که چگونه مشکلات تولید، شرایط اجتماعی، کرونا و اختلاف‌نظرها بر سر نسخه فیلم، مسیر اکران «من می‌ترسم» را تغییر دادند. او همچنین از تفاوت سینمای مستقل با تولیدات متکی به سرمایه‌های نهادی می‌گوید و معتقد است پیشرفت فناوری، کنترل فیلمسازی را دشوارتر از گذشته کرده است.
برای ساخت فیلم مستقل باید هزینه داد
* از «تنها دو بار زندگی می‌کنیم» تا «من می‌ترسم»، شما مسیر مشخصی را در سینمای مستقل دنبال کرده‌اید. «من می‌ترسم» در سال ۱۳۹۷ ساخته شد، اما تا اکران آن فاصله زیادی افتاد. این وقفه طولانی چه دلایلی داشت؟ آیا می‌توان آن را هزینه مستقل کار کردن دانست؟
بهنام بهزادی: فیلم سال ۱۳۹۷ فیلمبرداری شد و در سال ۱۳۹۸ مراحل فنی و آماده‌سازی آن انجام شد. بعد با شیوع کرونا روبه‌رو شدیم و وقفه‌ای چندساله پیش آمد.
در جریان تولید، وامی دریافت کرده بودم و با آغاز کرونا و از بین رفتن امکان اکران، بحث تبدیل آن وام به نوعی مشارکت مطرح شد. اما بدهی به سیستم دولتی، در واقع، شبیه داشتن یک شریک ناخواسته است؛ شریکی که سهم مالی‌اش کم است، اما قدرت زیادی در تصمیم‌گیری دارد.
مثلاً مدیری که می‌داند شما در شرایط مالی مناسبی نیستید، می‌تواند بگوید فیلم باید در جشنواره فجر حضور داشته باشد. وقتی در فیلم سرمایه‌گذاری کرده‌اند، دیگر قدرت انتخاب چندانی ندارید.
از طرف دیگر، مسائلی هم با تهیه‌کننده و پخش‌کننده پیش آمد که باعث شد فیلم به‌تدریج از چیزی که مورد علاقه من بود فاصله بگیرد.
من فیلمنامه‌ای نوشته بودم که قرار بود به فیلمی بیش از صد دقیقه تبدیل شود، اما مجبور شدم آن را به کمتر از نود دقیقه برسانم. وقتی چنین کاری می‌کنید، به‌خصوص برای من که ساختار فیلمنامه‌هایم را با دقت طراحی می‌کنم، بخش‌هایی از روایت ناقص می‌ماند. بعد مجبور می‌شوید چیزهای دیگری را تغییر بدهید و جابه‌جا کنید و فیلم مدام از شکل اولیه‌اش دورتر می‌شود.
بخشی از وقفه ناگزیر بود. کرونا پیش آمد و بعد اتفاقات سال ۱۴۰۱. اما من از این فرصت استفاده کردم تا اختلاف‌ها و موانع مربوط به فیلم را یکی‌یکی پشت سر بگذارم. در نهایت فکر کردم حالا که دیگر دخالتی در کار وجود ندارد، فیلم خودم را داشته باشم.
دوباره سراغ فیلمنامه رفتم و فیلم را مطابق همان چیزی که از ابتدا نوشته و فیلمبرداری کرده بودم، تدوین کردم.
نسخه فعلی برخلاف روند معمول کوتاه‌سازی فیلم‌ها، حدود بیست دقیقه از نسخه قبلی طولانی‌تر است. فکر می‌کنم هم سیر تحول شخصیت‌ها بهتر شکل گرفته و هم روند داستان کامل‌تر شده است.
اینکه فیلم خوب است یا بد، بحث دیگری است. اما دست‌کم حالا همان فیلمی است که از ابتدا می‌خواستم بسازم.
در این کشور اساسا نمی‌توانید به‌راحتی برای فردا برنامه‌ریزی کنید. بارها برای اکران تصمیم گرفتیم، اما هر بار اتفاقی افتاد؛ از جنگ و اعتراضات گرفته تا بحران‌های دیگر.
الان هم فکر نمی‌کنم بهترین موقعیت برای اکران باشد، بلکه تنها موقعیتی برای اکران بود. به همین دلیل تصمیم گرفتم فیلم را اکران کنم.
سرمایه دولتی چگونه به استقلال فیلمساز آسیب می‌زند؟
* در سینمای ایران، فیلمسازانی هستند که با وجود توانایی حرفه‌ای، ترجیح می‌دهند مدت‌ها فیلم نسازند، اما وارد همکاری با بعضی سرمایه‌گذاران نشوند. فکر می‌کنید سینمای مستقل یک انتخاب آگاهانه است یا شرایط فیلمسازان را به این مسیر سوق داده است؟
ما در تاریخ سینمای مستقل و فرهنگی ایران نمونه‌هایی داشتیم که حمایت مالی دولتی لزوما به معنای دخالت در اثر نبود.
مثلا در دوره‌هایی، تلویزیون پیش از انقلاب یا کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان به فیلمسازان سرمایه می‌دادند و اجازه می‌دادند آثار شخصی و مستقل بسازند. فیلم‌های آقای کیارستمی نمونه‌ای از همین تجربه‌اند.
بعدها در دوره‌هایی بنیاد فارابی هم چنین حمایتی می‌کرد و فیلمساز می‌توانست فیلم شخصی خودش را بسازد.
اما از مقطعی به بعد، به نظرم حاکمیت متوجه شد که سینما عرصه‌ای است که می‌تواند در آن حضور پررنگ‌تری داشته باشد. سرمایه‌های زیادی وارد این حوزه شد و طبیعتا کسی هم تابلویی نصب نمی‌کند که اعلام کند با چه نگاه ایدئولوژیکی آمده و قصد دارد چه نوع فیلمی تولید کند.
این سرمایه‌ها میان افراد مختلف توزیع می‌شوند، افرادی که گاهی از نظر فکری به همان ساختار نزدیک‌اند یا منابع مالی‌شان از روابط و امتیازهای خاص تأمین شده است.
وقتی قرار است با چنین سرمایه‌ای فیلم بسازید، نمی‌توانید انتظار داشته باشید آزادانه سراغ دغدغه‌های شخصی خودتان بروید.
این شیوه اساسا با کاری که من و تعدادی از همکارانم در سینمای مستقل و فرهنگی انجام می‌دهیم متفاوت است و گاهی حتی در تضاد قرار می‌گیرد.
به نظر من این روند آگاهانه اتفاق افتاده است. هدف این بوده که سینما از دست هنرمندان مستقل خارج شود و هزینه تولید آن‌قدر بالا برود که ساخت فیلم‌های شخصی و مستقل دشوار شود.
بعد هم این جریان به‌تدریج وارد حوزه توزیع و رسانه شد و با استفاده از امکانات و ارتباطات، بخش‌های بیشتری از سینما را در اختیار گرفت.
در نتیجه سینمای فرهنگی ایران که روزگاری یکی از شاخص‌های مهم فرهنگی کشور بود، امروز به پدیده‌ای نادر و استثنایی تبدیل شده است؛ سینمایی که حتی جای خالی آن را در جشنواره‌های جهانی هم احساس می‌کنیم.
هیچ فیلمسازی دوست ندارد زیرزمینی فیلم بسازد
* در سال‌های اخیر بیشتر با اصطلاح «سینمای زیرزمینی» مواجه شده‌ایم. فیلمسازان جوانی که آثارشان در جشنواره‌های خارجی دیده می‌شود، اما نمایش عمومی در ایران ندارند. آیا زیرزمینی شدن سینما انتخاب خود فیلمساز است یا نتیجه محدودیت‌های موجود؟
فکر نمی‌کنم هیچ فیلمسازی دوست داشته باشد در شرایط پراضطراب و پراسترس زیرزمینی فیلم بسازد.
اما فیلمساز کسی نیست که فیلم می‌سازد؛ فیلمساز کسی است که نمی‌تواند فیلم نسازد.
بنابراین آدم‌ها به نقطه‌ای می‌رسند که یا باید هیچ کاری نکنند یا تصمیم بگیرند در شرایطی که مطلوبشان نیست، فیلم بسازند.
چه کسی آنها را مجبور می‌کند در چنین شرایطی کار کنند؟ به نظرم این وضعیت نتیجه محدودیت‌هایی است که بر فیلمسازی تحمیل شده است.
ماجرا حتی دارد به جایی می‌رسد که نه‌فقط نمایش عمومی فیلم‌ها، بلکه ساختن فیلم به‌عنوان یک تجربه شخصی هم ممکن است مسئله‌ساز شود.
از طرف دیگر، پخش بین‌المللی آثار نیز با عناوین و اتهام‌های سنگینی مواجه می‌شود.
من فکر می‌کنم هرچه محدودیت‌ها بیشتر شوند، فیلمسازان راه‌های دیگری برای ساخت و نمایش آثارشان پیدا خواهند کرد.
محدودیت فیلمسازی در عصر هوش مصنوعی چه معنایی دارد؟
* شما معتقدید محدودیت‌ها نمی‌توانند فیلمسازی مستقل را متوقف کنند. آیا پیشرفت فناوری و هوش مصنوعی هم در این تغییر نقش دارد؟
بله، دقیقا.
ما وارد عصری شده‌ایم که فناوری شکل فیلمسازی و نمایش فیلم را تغییر داده است.
زمانی ساخت فیلم به نگاتیو، تجهیزات خاص و امکانات گران‌قیمت نیاز داشت. برای نمایش فیلم هم باید پروژکتور ۳۵ میلی‌متری و یک سالن تاریک در اختیار می‌داشتید.
اما امروز با یک تلفن همراه می‌توانید فیلم بسازید و از مسیرهای مختلف آن را به دست مخاطب برسانید.
از گوشی‌های تلفن همراه گرفته تا پلتفرم‌ها و یوتیوب، راه‌های انتشار آثار بسیار گسترده شده‌اند.
در چنین شرایطی، عده‌ای به فکر محدودتر کردن فیلمسازی افتاده‌اند؛ درحالی‌که فناوری هر روز امکان کنترل آن را کمتر می‌کند.
به نظر من با گسترش هوش مصنوعی، شرایط باز هم تغییر خواهد کرد.
ممکن است در آینده نزدیک فیلمساز بتواند در اتاق خودش و با استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی، یک فیلم کامل بسازد.
حتی امروز هم نمونه‌هایی از این نوع تولید وجود دارد و بسیاری از تجربه‌های کوتاه فعلی می‌توانند مقدمه ساخت فیلم‌های بلند باشند.
نکته جالب این است که وقتی مدام محدودیت ایجاد می‌کنید، ممکن است همان میزان کنترلی را هم که قبلا داشتید از دست بدهید.
فیلمسازی که تصمیم گرفته زیرزمینی کار کند، دیگر الزاما خود را مقید به رعایت تمام ملاحظات ساختار رسمی تولید نمی‌داند.
این یکی از نتایج محدود کردن بیش از اندازه فعالیت هنری است.
بهنام بهزادی: مفاهیم مبهم قانونی می‌توانند به ابزاری برای ترساندن هنرمندان تبدیل شوند
* در مجلس طرحی با عنوان «مقابله با نفوذ سرویس‌های اطلاعاتی دولت‌ها یا نهادهای بیگانه» مطرح شده است. برخی سینماگران نگران‌اند که این طرح با توجه به کلی بودن بعضی مفاهیم، محدودیت‌های تازه‌ای برای تولید و انتشار آثار ایجاد کند. شما این طرح‌ها و امکان اجرای آنها را چگونه ارزیابی می‌کنید؟
فکر می‌کنم ما در ایران چند گروه هستیم که انگار در جهان‌های موازی زندگی می‌کنیم.
درحالی‌که سینما به سمتی حرکت می‌کند که از مرزها و محدودیت‌های گذشته فراتر برود، عده‌ای می‌نشینند و طرح‌هایی با مفاهیم کلی و نامشخص می‌نویسند.
وقتی در یک متن قانونی از مفاهیمی مانند مخالفت با ارزش‌های دینی و انقلابی صحبت می‌شود، باید روشن باشد که دقیقاً چه چیزی مصداق آن است.
این مفاهیم آن‌قدر کلی و نامشخص‌اند که به نظر می‌رسد می‌توانند برای ترساندن افراد یا فراهم کردن بهانه‌ای برای برخورد با آنها استفاده شوند.
گاهی حتی لازم نیست چنین قانونی اجرا شود. همین که هنرمند نداند چه رفتاری ممکن است برایش پیامد داشته باشد، می‌تواند باعث شود از ترس، فعالیت خود را متوقف کند.
مقابله با نفوذ بیگانگان در اصل موضوعی است که همه کشورها به آن توجه دارند. اما مسئله این است که آیا چنین عنوانی واقعا قرار است برای مقابله با نفوذ استفاده شود یا دستاویزی برای اعمال محدودیت‌های دیگر باشد؟
من فکر می‌کنم در شرایطی که مردم با مسائل مهم معیشتی و اجتماعی مواجه‌اند، طرح چنین موضوعاتی به‌عنوان یک اولویت فوری جای سؤال دارد.
ما تجربه‌های مشابهی هم داشته‌ایم. زمانی جمع‌آوری دیش‌های ماهواره با شدت انجام می‌شد، اما بعدها مشخص شد که نمی‌توان با این روش جلوی گسترش فناوری را گرفت.
به نظرم این نوع محدودیت‌ها هم در نهایت سرنوشت مشابهی پیدا خواهند کرد.
واکنش به حکم جعفر پناهی
* در همین شرایط، خبر صدور حکم قضایی برای جعفر پناهی هم منتشر شده است. شما نسبت به برخوردهای قضایی با فیلمسازانی که خارج از سازوکار رسمی تولید فعالیت می‌کنند، چه نظری دارید؟
بهنام بهزادی: ما حتی بدون وجود این قانون جدید هم شاهد احکامی هستیم که برای من حیرت‌انگیزند.
یک نفر فیلمی شخصی ساخته که حتی قرار نیست به شکل معمول در سینماهای ایران اکران شود. واقعا چنین فیلمی چه تأثیری می‌تواند داشته باشد که واکنش به آن، برخورد قضایی با سازنده‌اش باشد؟
من فکر می‌کنم اساسا اثر هنری قرار نیست به‌سادگی عقیده کسی را تغییر بدهد. در بالاترین سطح، ممکن است پرسشی در ذهن مخاطب ایجاد کند.
آیا باید در مقابل چنین پرسشی، فیلمساز را زندانی کرد یا از ادامه فعالیت حرفه‌ای محروم کرد؟
اگر با نگاه یک فیلمساز مخالف هستید، می‌توانید فیلم دیگری بسازید و نگاه متفاوتی ارائه کنید.
در مورد جعفر پناهی، مسئله برای من فقط فیلم‌های او نیست.
ممکن است یک فیلمش را بیشتر دوست داشته باشم، فیلم دیگری را کمتر و حتی عاشق یکی از آثارش باشم. این‌ها بحث‌های مربوط به نقد سینماست.
اما در زندگی‌ام معدود آدم‌هایی دیده‌ام که به اندازه جعفر پناهی عشق خالص و عمیقی به سینما داشته باشند.
شاید فقط یک یا دو نفر را دیده باشم که تا این اندازه با خود سینما زندگی کنند.
او وقتی درباره فیلم و فیلمسازی صحبت می‌کند، واقعاً هیجان‌زده می‌شود.
یادم هست فیلم من را دیده بود و درباره یکی از بخش‌های آن صحبت می‌کردیم. ساعت حدود یک‌ونیم شب بود و او همچنان اصرار داشت برویم و همان لحظه تصاویر را روی کامپیوتر بررسی کنیم؛ ببینیم قبل و بعد یک نما چیست و چقدر می‌توان آن را تغییر داد.
این میزان علاقه و اشتیاق به سینما برای من بسیار ارزشمند است. جعفر پناهی افتخار سینمای ایران است.
اینکه فردی را از حرفه‌اش محروم کنید و بعد به او اعتراض کنید که چرا دوباره سراغ همان حرفه رفته، برای من قابل‌فهم نیست. حتی فکر نمی‌کنم بتوان جعفر پناهی را با چنین برخوردهایی خاموش کرد. همان‌طور که گفتم، فیلمساز کسی است که نمی‌تواند فیلم نسازد.
من در تمام این سال‌ها قوانین و محدودیت‌های زیادی دیده‌ام که آمده‌اند و رفته‌اند. به همین دلیل فکر نمی‌کنم این نوع برخوردها بتوانند برای همیشه مانع فیلمسازی شوند.
هوش مصنوعی می‌تواند راه تازه‌ای برای بازگشت فیلمسازان بیکار باشد
* برخلاف برخی سینماگران که با نگرانی به هوش مصنوعی نگاه می‌کنند، شما ظاهراً دیدگاه مثبتی به آن دارید. نگران نیستید که این فناوری بخشی از مشاغل سینمایی را از بین ببرد یا مخاطبان را از سینمای انسانی دور کند؟
فکر می‌کنم ما در تمام این سال‌ها به اندازه کافی مخاطب از دست داده‌ایم و به اندازه کافی همکارانمان بیکار شده‌اند. به‌خصوص از زمان شیوع کرونا، در موج‌های مختلف بسیاری از افراد فعال در سینما کارشان را از دست داده‌اند. گران شدن تولید، دشوار شدن اکران و توزیع فیلم و محدودیت‌های مختلف باعث شده‌اند عده زیادی از همکاران من خانه‌نشین شوند.
اتفاقا خوشحال می‌شوم اگر این افراد بتوانند از مسیر دیگری و با کمک فناوری دوباره فیلم بسازند یا در این حوزه فعالیت کنند. حتی اگر در ابتدا درآمدی هم نداشته باشند، همین که احساس زنده بودن و خلاق بودن دوباره در آنها شکل بگیرد، اتفاق ارزشمندی است.
ما هنوز به نقطه‌ای نرسیده‌ایم که بتوانیم با اطمینان درباره آینده هوش مصنوعی در سینما قضاوت کنیم. ممکن است مخاطب احساس کند آثار ساخته‌شده با هوش مصنوعی، آن نزدیکی و حس نوستالژیک سینمای انسانی را ندارند. ممکن هم هست این فناوری را به‌عنوان بخشی از آینده سینما بپذیرد.
هنوز نمی‌دانیم واکنش نهایی مخاطب چه خواهد بود. اما من فکر می‌کنم هوش مصنوعی جای هنر انسانی را نمی‌گیرد. امیدوارم هم چنین اتفاقی نیفتد. با این‌حال، چرا نتواند در کنار هنر انسانی حضور داشته باشد؟
«من می‌ترسم»، وقتی قدرت جای عدالت را می‌گیرد
* در فیلم‌های شما، از «تنها دو بار زندگی می‌کنیم» تا «من می‌ترسم»، می‌توان دغدغه‌هایی مانند عدالت، قدرت و نسبت انسان با مناسبات اجتماعی را دنبال کرد. به نظر می‌رسد در «من می‌ترسم»، شخصیت اصلی در مواجهه با قدرت به نقطه متفاوتی می‌رسد. آیا چنین برداشتی به نگاه شما نزدیک است؟
شما به‌عنوان تماشاگر حق دارید برداشت و خوانش خودتان را از فیلم‌های من داشته باشید و من هم کاملاً به آن احترام می‌گذارم. البته برداشتی که مطرح کردید، از آنچه مدنظر من بوده دور نیست.
در خود فیلم هم جایی درباره خطر قدرت صحبت می‌شود. من فکر می‌کنم هرجا قدرت وجود دارد، به‌خصوص قدرت بی‌مرز و نامحدود، باید سازوکاری برای کنترل آن وجود داشته باشد.
این کنترل یا باید در خود ساختار قدرت اتفاق بیفتد یا اخلاق بتواند مانع سوءاستفاده از آن شود. اما من چندان خوش‌بین نیستم که انسان‌ها همیشه بتوانند با تکیه بر اخلاق شخصی، قدرت نامحدود خود را کنترل کنند.
به همین دلیل امیدوارم در همان سازوکاری که قدرت به افراد داده می‌شود، امکان کنترل آن نیز وجود داشته باشد. باید ساختاری عادلانه وجود داشته باشد که بتواند از حق افراد فاقد قدرت در برابر قدرتمندان دفاع کند.
چون فکر می‌کنم هر انسانی اگر به قدرت بی‌مرز برسد، ممکن است جای خود را با کسی که پیش‌تر مقابلش ایستاده بود عوض کند.
نمی‌توانیم با نگاهی آرمان‌گرایانه فرض کنیم که بعضی آدم‌ها به‌محض رسیدن به قدرت، حتماً با انصاف و عدالت رفتار خواهند کرد.
اینجاست که اخلاق در درون انسان و عدالت در ساختار بیرونی جامعه اهمیت پیدا می‌کنند. من در «من می‌ترسم» بیشتر پرسش مطرح کرده‌ام. اینکه اگر چرخه قدرت بچرخد و جای آدم‌ها عوض شود، چه چیزی به دست می‌آوریم و چه چیزی را از دست می‌دهیم؟
چرا شخصیت اصلی «من می‌ترسم» یک شاعر است؟
* شخصیت بهمن در «من می‌ترسم» شاعری است که در موقعیتی دشوار قرار می‌گیرد و رفتارش با تصور معمول از یک شخصیت شاعر تفاوت پیدا می‌کند. چرا سراغ چنین شخصیتی رفتید؟
فکر می‌کنم شاعر در این فیلم بیشتر از آنکه صرفاً به شعر گفتن مربوط باشد، نماینده نوعی طبع لطیف و شاعرانه است. این ویژگی به فرهنگ ما هم نزدیک است.
ما بارها شنیده‌ایم که زبان فارسی زبانی شاعرانه است و شعر در زندگی روزمره ایرانی‌ها حضور زیادی دارد. من هم در تجربه‌های شخصی‌ام، از جمله در سفرها، احساس کرده‌ام که شعر واقعاً در زندگی ما جریان دارد.
اما وقتی چنین لطافت و روحیه شاعرانه‌ای وجود داشته باشد، امکان زخمی شدن هم بیشتر می‌شود. یکی از چیزهایی که من از آن می‌ترسم، همین است؛ اینکه وقتی چنین روحیه‌ای تحقیر یا زخمی می‌شود، چه چیزی از آن بیرون می‌آید؟
در «من می‌ترسم» هم می‌خواستم این موقعیت را بررسی کنم. شخصیت شاعر داستان وقتی دچار جراحت می‌شود، رفتارهایی از خودش نشان می‌دهد که شاید با انتظار معمول جامعه از یک شاعر متفاوت باشد.
بهنام بهزادی از چه می‌ترسد؟
* نام «من می‌ترسم» هم به نظر با همین نگاه ارتباط دارد. خود شما از چه چیزی می‌ترسید؟
چیزهای زیادی وجود دارد که از آنها می‌ترسم. فکر می‌کنم تمام عمر با این ترس‌ها زندگی کرده‌ام، چون آدمی هستم که نمی‌توانم نسبت به اتفاقات پیرامونم بی‌تفاوت باشم.
مثل بسیاری از مردم ایران، احساس می‌کنم امکان مداخله و تأثیرگذاری در اتفاقات بزرگ اطرافم را ندارم. اما این به معنای آن نیست که بتوانم نسبت به آنچه رخ می‌دهد بی‌اعتنا بمانم. بنابراین تنها کاری که می‌توانم انجام بدهم، هوشیار ماندن است. و این هوشیاری، طبیعتا با نگرانی و ترس همراه می‌شود.
سینما برای من هنوز یک مدیوم هنری است
* یکی از ویژگی‌های «من می‌ترسم»، ساختار روایی و توجه به جزئیات است. فیلمنامه امکان برداشت‌های مختلف را فراهم می‌کند و بعضی عناصر در طول داستان تکرار می‌شوند. چقدر تلاش کرده‌اید مخاطب در کشف معنای فیلم مشارکت داشته باشد؟
فکر می‌کنم نکته مهم این است که سینما، به هر حال، یک مدیوم هنری است. شاید ما در سال‌های اخیر، تحت تأثیر سریال‌ها یا فیلم‌های تجاری، نگاهمان به سینما تغییر کرده باشد.
فیلم‌های هنرمندانه و ساختارمند زیادی در ایران ساخته می‌شوند، اما بسیاری از آنها امکان دیده شدن پیدا نمی‌کنند. درحالی‌که همین آثار ممکن است در جهان مورد توجه قرار بگیرند. برای من سینما همچنان یک هنر است و چیزی که در فرم هنری دنبال می‌کنم، اهمیت زیادی دارد.
تعبیری وجود دارد که فکر می‌کنم متعلق به مارشال مک‌لوهان است؛ اینکه فیلم مانند کتاب است و سریال مانند روزنامه. کتاب را نگه می‌دارید و گاهی دوباره سراغش می‌روید، اما روزنامه بیشتر با زمان انتشارش ارتباط دارد. برای من فیلمسازی چنین معنایی دارد.
خیلی خوشحال می‌شوم وقتی کسی بعد از چند سال می‌گوید یکی از فیلم‌هایم را دوباره دیده و هنوز برایش تازه بوده است.
نکته دیگر این است که فیلم‌هایی از این جنس برای مخاطبانی ساخته می‌شوند که به جزئیات، زیرمتن و وجوه استعاری اثر توجه می‌کنند.
من بخش‌هایی از فیلم را باز می‌گذارم تا تماشاگر خودش در خواندن اثر مشارکت کند. نمی‌خواهم همه‌چیز را حاضر و آماده در اختیار مخاطب قرار بدهم. این مشارکت ممکن است به برداشت‌های متفاوتی منجر شود و اتفاقاً همین برایم جذاب است.
اگر فیلم بتواند مخاطب را درگیر کند و او را به مشارکت در کشف معنا وادارد، احساس می‌کنم کار خودش را انجام داده است.
چرا حرکت دوربین در «من می‌ترسم» به نقطه آغاز بازمی‌گردد؟
* در «من می‌ترسم» از نماهای طولانی و حرکت‌های چرخشی دوربین استفاده کرده‌اید. همچنین نماهایی از میدان‌های شهر دیده می‌شود که انگار با چرخه قدرت و تغییر موقعیت شخصیت‌ها ارتباط دارند. این انتخاب‌ها چه نسبتی با ساختار کلی فیلم دارند؟
وقتی درباره فرم کلی فیلم صحبت می‌کنم، بخشی از آن به همین سبک کارگردانی و شیوه فیلمبرداری مربوط است. فیلم مجموعه‌ای از نماها و برداشت‌های طولانی دارد که حرکت می‌کنند، مسیری را طی می‌کنند و دوباره به نقطه‌ای بازمی‌گردند؛ یا در ادامه حرکتشان، مسیر اولیه را قطع می‌کنند.
یعنی همان ساختار چرخشی که در کلیت فیلم وجود دارد، در جزئیات بصری هم تکرار می‌شود. حتی بعضی اشیا و اتفاقات داستان هم چنین کارکردی دارند.
برای مثال، در بخشی از فیلم چوبی را می‌بینیم که میخی به آن متصل است و بعد همان شیء در موقعیتی دیگر دوباره وارد داستان می‌شود. این رفت‌وبرگشت‌ها برای من اهمیت دارند. همین‌طور میدان‌هایی که از بالا در شهر می‌بینیم.
فکر می‌کنم این تصاویر می‌توانند در خوانش فیلم به تماشاگر کمک کنند؛ اینکه متوجه شود بعضی اتفاقات در حال تکرار شدن هستند و چرخه‌ای در جریان است.
از چاپلین تا کیارستمی؛ فیلمسازان محبوب بهنام بهزادی
* در پایان گفتوگو می‌خواهیم از شما بخواهیم ده فیلم ایرانی یا خارجی را معرفی کنید که دوستشان دارید و بارها به آنها بازمی‌گردید. دوست داریم بدانیم سینمای مورد علاقه بهنام بهزادی چیست.
در سی سالی که فیلم می‌سازم، احتمالاً شصت بار این سؤال از من پرسیده شده و هر شصت بار هم از جواب دادن طفره رفته‌ام!
هر بار می‌گویم چنین فهرستی ندارم و کسی هم باور نمی‌کند. اما حالا که اینجا گرفتار شده‌ام، اجازه بدهید به‌جای معرفی ده فیلم مشخص، تعدادی از فیلمسازان مورد علاقه‌ام را نام ببرم.
بعضی از این فیلمسازان به نظرم نابغه‌اند. من به کسی نابغه می‌گویم که بتواند یک هنر را به قبل و بعد از خودش تقسیم کند؛ کسی که زبان آن هنر را تغییر داده باشد.
بعضی دیگر هم ممکن است چنین تحول بزرگی ایجاد نکرده باشند، اما درهای تازه‌ای به روی سینما باز کرده‌اند. یکی از مهم‌ترین کسانی که بر زبان سینما تأثیر گذاشته، چارلی چاپلین است.
او را بسیار دوست دارم. نه‌فقط به این دلیل که فیلم‌هایش بعد از بیش از صد سال هنوز تماشاگر را می‌خندانند، بلکه به این دلیل که نقش مهمی در شکل دادن به زبان سینما داشته است.
از سینمای کلاسیک هالیوود هم فیلمسازان زیادی را دوست دارم؛ کسانی مانند جان فورد و بیلی وایلدر.
ویتوریو دسیکا و جنبش نئورئالیسم ایتالیا هم برایم اهمیت زیادی دارند.
آکیرا کوروساوا یکی از نوابغ همیشگی سینماست؛ از کسانی که واقعاً سینما را به قبل و بعد از خودشان تقسیم کرده‌اند.
اینگمار برگمان هم برای من چنین جایگاهی دارد.
آندری تارکوفسکی را دوست دارم، البته نسبت من با فیلم‌های مختلفش یکسان نیست. نمی‌دانم می‌توان گفت به همان اندازه زبان سینما را تغییر داده، اما برای شخص من بسیار تأثیرگذار بوده است.
استنلی کوبریک هم از فیلمسازانی است که به نظرم تأثیر بزرگی بر زبان سینما گذاشته و تقریباً تمام فیلم‌هایش برایم اهمیت دارند.
* در میان فیلمسازان ایرانی چطور؟
در سینمای ایران هم نام‌های زیادی وجود دارند. اما اگر بخواهم از مهم‌ترین کسانی صحبت کنم که نه‌فقط بر سینمای ایران، بلکه بر زبان سینما در جهان تأثیر گذاشته‌اند، حتماً باید از سهراب شهیدثالث نام ببرم. برای من سهراب شهیدثالث نمونه‌ای استثنایی در تاریخ سینمای ایران است.
بعد از او، عباس کیارستمی را داریم که به نظرم در شکلی پیشرفته‌تر، برخی از این تجربه‌ها را ادامه داد.
این دو فیلمساز از کسانی هستند که مفهوم سینما را بازتعریف کردند و می‌توان گفت سینما را به قبل و بعد از خودشان تقسیم کرده‌اند.
فیلمسازان دیگری هم هستند که به دلایل متفاوت دوستشان دارم. مثلا مایک لی برای من فیلمساز بسیار جذابی است. فیلم‌هایش لزوماً ساختارهای عجیب‌وغریبی ندارند، اما آرام‌آرام ما را وارد جهانی می‌کنند که برایم بسیار گیراست.
همیشه دوست دارم بدانم چطور چنین فیلم‌هایی می‌سازد؛ فیلم‌هایی که در ظاهر پیچیده نیستند، اما تأثیر زیادی بر تماشاگر می‌گذارند.
در سینمای غرب هم بعضی فیلمسازان مستقل، بعد از موفقیت‌های اولیه، خیلی زود وارد جریان اصلی تولید می‌شوند. به همین دلیل ممکن است فقط بعضی از فیلم‌هایشان برای من جذاب باشد، نه تمام کارنامه‌شان. فکر می‌کنم حالا دیگر اسم ده نفر را گفته باشم!
درخواست بهزادی از مخاطبان: اگر «من می‌ترسم» را دوست داشتید، دیگران را از اکران آن باخبر کنید
* در پایان، اگر صحبتی با مخاطبان فیلمزی دارید، بفرمایید.
سینمای مستقل از نظر اقتصادی و امکانات تولید، سینمای کم‌بنیه‌ای است. امروز در اکران سینمای ایران، فیلم‌هایی داریم که با امکانات مالی و تبلیغاتی گسترده‌ای عرضه می‌شوند. بعضی از این امکانات هم دولتی هستند.
در مقابل، فیلم‌های مستقلی مانند «من می‌ترسم» از چنین امکاناتی برخوردار نیستند. می‌خواهم از این فرصت استفاده کنم و از مخاطبانی که فیلم را می‌بینند و دوست دارند، یک درخواست داشته باشم.
لزومی ندارد برای فیلم تبلیغ کنند؛ فقط تماشای آن را به دیگران توصیه کنند. به اطرافیانشان خبر بدهند که چنین فیلمی هم روی پرده سینماست.
چون من امکانات گسترده‌ای برای اطلاع‌رسانی درباره فیلمم ندارم و حتی رساندن خبر اکران آن به مخاطبان اصلی‌اش کار دشواری است.
فکر می‌کنم همین اطلاع‌رسانی ساده، بزرگ‌ترین کمکی است که می‌توانند به من، به این فیلم و به سینمای مستقل بکنند.
