اُدیسه امتداد طبیعی تنت و اوپنهایمر است؛ نولان برای تکمیل سهگانهی آخرالزمانیاش، بار دیگر به دغدغهی اصلیاش میپردازد: قدرت دگرگونکنندهی ایدهها.
وقتی صحبت از دغدغههای مضمونیِ سینمای کریستوفر نولان به میان میآید، معمولاً همه، پیش از هر چیز، از علاقهی وسواسگونهی او به «زمان» حرف میزنند. بااینحال، مضمونِ تکرارشوندهی دیگری نیز درسراسرِ کارنامهی او به چشم میخورد ــ از جمله «اُدیسه» ــ که کمتر مورد توجه قرار گرفته است؛ مضمونی که اگر نه بهاندازهی زمان، دستکم به همان اندازه در درکِ جهانبینی و نظامِ معنایی سینمای نولان اهمیت دارد: ایدهآلیسم. ایدهآلیسم یا ذهنگرایی، شاخهای از فلسفه است که در موجزترین تعریفِ ممکن، به این باور اشاره دارد که واقعیتْ ماهیتی ذهنی دارد، نه مادی؛ به این معنا که جهانِ فیزیکی تنها از آنرو وجود دارد که به ادراک درمیآید. در این نگرش، مرز میان ذهن و جهان چندان روشن و مشخص نیست و یک ایده، اگر نیروی کافی پیدا کند، میتواند واقعیت را دگرگون کند یا حتی جایگزینِ آن شود.
به بیان کُلیتر، ایدهآلیستها ذهن یا روح را بر جسم و جهانِ مادی مقدم میدانند و بر این باورند که جهان فیزیکی در مقایسه با ذهن یا روحی که به آن شکل میبخشد و آن را به حرکت درمیآورد، اهمیتِ کمتری دارد. چراکه حقیقت این است که جهان مادی نیز برای آنکه در نظرمان منظم و معنادار جلوه کند، به ایدهها نیاز دارد. به همین دلیل بود که ایدئولوژیهای قرن بیستم چنین جذابیتی داشتند: آنها جهانی آشفته و بینظم را به چیزی بدل میکردند که به نظر میرسید غایت و معنایی در پسِ آن نهفته است؛ هیچکس نمیتواند بیواسطه با واقعیتِ عریان روبهرو شود. در بیشتر فیلمهای نولان نیز بر قدرت و برتریِ ایدهها تأکید میشود.
برای مثال، در «ممنتو»، لئونارد شلبی بهطرز مستأصلانهای به این «ایده»ی دروغین چنگ میزند که قاتلِ همسرش هنوز آزاد است. او روایتی حماسی پیرامونِ مرگِ همسرش میسازد و خود را مبارزی تنها نشان میدهد که در پیِ انتقامگرفتن از قاتلِ اوست. او بر پایهی اطلاعاتِ ناقص و سرنخهای مبهم، اسطورهای پیچیده دربارهی قتلِ همسرش سرهَم میکند؛ روایتی که به زندگیاش هدف و جهت میبخشد. پایِ قاچاقچیان موادمخدر، هشدارها، صفحاتِ پارهشده و اطلاعاتِ سانسورشده به میان میآیند. لئونارد نمیتواند دنیایی را تصور کند که در آن دشمنی نداشته باشد تا هویتِ خود را در تقابل با او تعریف کند. ازهمینرو، توطئهای میپروراند و اسطورهای میسازد تا به زندگیاش معنایی والاتر و هدفی بزرگتر ببخشد. درواقع، یکی از بهترین تعریفهای ایدهآلیسم را از زبانِ خودِ لئونارد میشنویم؛ جایی که میگوید: «خاطره میتونه شکلِ یه اتاق رو توی ذهنِ آدم عوض کنه؛ حتی ممکنه رنگِ یه ماشین رو هم جورِ دیگهای به یاد بیاری. حافظه قابلتحریفه. خاطرات فقط برداشتِ شخصی ما از اتفاقاتن، نه ثبتِ دقیقِ اونا.»
فیلم «بیخوابی» داستان ویل دورمر، کارآگاهی با بازی آل پاچینو، است که بهطور تصادفی همکارش را به قتل میرساند و سپس میکوشد نقشِ خود را در مرگِ او پنهان کند. در پایان فیلم، بور، مأمور پلیسِ محلی با بازی هیلاری سوانک، پی میبَرد که دورمر قاتل همکارش بوده است. در واپسین لحظات زندگیِ دورمر، هنگامی که در آغوشِ بور جان میدهد، او پیشنهاد میکند شواهد و مدارکی که جُرمِ دورمر را ثابت میکنند از بین ببرد تا میراثِ او ــ یعنی تصویری که از او بهعنوانِ کارآگاهی درستکار در ذهن دیگران باقی مانده است ــ بتواند فراتر از حقیقتِ ناخوشایندِ ماجرا دوام بیاورد. در فیلم «پرستیژ»، تمامِ فکروذکرِ انجییِر (با بازیِ هیو جکمن) با قدرتِ توهم و شعبدهبازی تسخیر شده؛ او شیفتهی این ایده است که فریبهای زیبا میتوانند به زندگی مادی و روزمرهای که در غیرِ این صورت ملالآور است، افسون و جاذبه ببخشند. او در جایی از فیلم میگوید: «تماشاگرها حقیقت رو میدونن: دنیا چیز ساده و بیروحیه؛ از اول تا آخرش چیزی جز بدبختی و واقعیتِ خشک و سفتوسخت نیست. اما اگه بتونی حتی برای یه لحظه هم که شده گولشون بزنی، کاری کنی به خودشون شک کنن و از خودشون بپرسن نکنه چیزی فراتر از این وجود داره، اونوقت میتونی چیزی واقعاً شگفتانگیز بهشون نشون بدی.»
در فیلم «بتمن آغاز میکند»، بروس وِین برای مبارزه با جرموجنایتِ ریشهدوانده در شهرِ گاتهام، به محدودیتهای تواناییهای خود بهعنوانِ یک انسان واقف است، اما میداند که در مقامِ یک ایده و یک نماد، میتواند گاتهام را نجات دهد. در ابتدای فیلم، رأسالغول به بروس میگوید: «یه مبارزِ عدالتخواه، درنهایت فقط مردیه که وسطِ هیاهوی دنبالکردنِ خواستههای شخصی خودش گم شده. میشه نابودش کرد یا به زندان انداختش. اما اگه خودت رو به چیزی فراتر از یه آدم معمولی تبدیل کنی؛ اگه خودت رو وقفِ یه آرمان کنی و دیگه هیچکس نتونه جلوت رو بگیره، اونوقت به چیزی کاملاً متفاوت تبدیل میشی.» در پایانِ فیلم، بروس به این حقیقت اعتراف میکند: «من بهعنوانِ یه آدم معمولی، از گوشت و خون ساخته شدم؛ میشه نادیدهم گرفت، میشه نابودم کرد. اما وقتی به یه نماد تبدیل میشم... اونوقت دیگه نمیشه منو به فساد کشوند یا از بین بُرد؛ میتونم برای همیشه باقی بمونم.»
«اُدیسه» بیش از آنکه یک فیلم مستقل باشد، آخرین قسمت از سهگانهای تماتیک در کارنامهی نولان است که با «تنت» آغاز شده بود و «اوپنهایمر» نیز قسمتِ میانیاش حساب میشود. این فیلمها همچون سهگانهای با ترتیبِ زمانیِ معکوس عمل میکنند؛ سه روایت دربارهی گذار از جهانی آشنا و قابلدرک بهسوی آیندهای هولناک و ناشناخته
در پایانِ «شوالیهی تاریکی»، تصور یا ایدهی دروغینی که از هاروی دنت بهعنوانِ یک قهرمان ساخته میشود، اُمیدِ مردم به شوالیهی سفیدِ گاتهام را زنده نگه میدارد و شهر را بهکُلی دگرگون میکند. در این سهگانه، ایدهی مبارزهی خودسرانه با جرم و جنایت، با بروس وین آغاز میشود. اما این ایده بهتدریج گسترش پیدا میکند و دنیای تبهکارانِ گاتهام را به ورطهی خشونتی فزاینده میکشاند؛ تا جایی که حاصلِ آن ظهورِ جوکر است. مقابله با این وضعیت تازه و خشونتبار، تنها با ایدهای دیگر ممکن میشود: افسانهی هاروی دنت، شوالیهی سفید و فداکارِ گاتهام. این ایده، هرچند بر دروغی بنا شده، شهر را به دورهای از صلح و آرامش بیسابقه میرساند. اما بهمحضِ آنکه حقیقتِ این دروغ توسطِ بِین (تام هاردی) برمَلا میشود، گاتهام به بدترین وضعیتِ تاریخِ خود سقوط میکند. در پایان سهگانه نیز، افسانهی بتمنی که خودش را برای نجاتِ شهر فدا کرده و این امکان که نمادِ او بهدست فردِ دیگری سپرده شود (رابین)، گاتهام را به وضعیتی باثباتتر میرساند.
در «میانستارهای»، شاید مقدسترین ایدهی بشری، یعنی عشق، از مرزهای فضا و زمان فراتر میرود و تمام گونهی انسان را نجات میدهد. نمونهای مشابه از این روند را در «اوپنهایمر» نیز میبینیم. آنچه در فیلم اغلب صرفاً نظریههای انتزاعی تلقی میشوند، چه ایدههای مارکسیستیای که در جلساتِ حزبیِ خانهی جین (فلورنس پیو) مطرح میشوند و چه فیزیکِ تئوریکی که در لوسآلاموس توسعه پیدا میکند، در ابتدا چیزی فراتر از مفاهیمی نیستند که صرفاً در فضای ذهنیِ انسانها وجود دارند. اوپنهایمر در جایی از فیلم، با نوعی سادهانگاری و غفلت از قدرتِ بالقوهی ایدهها میگوید: «فعلاً فقط یه مُشت نظریه توی دستمه که نمیتونن تغییری توی زندگی مردم ایجاد کنن.» اما درست مثلِ زنجیرهی واکنشهایی که درونِ یک سلاح اتمی اتفاق میاُفتد، این ایدهها مثلِ ویروس سرایت و گسترس پیدا میکنند، در ذهنِ آدمها ریشه میدوانند و درنهایت چهرهی جهان را برای همیشه تغییر میدهند. در هر دو مورد، کسانی که حاملِ این ایدهها بودهاند و ما را وارد این واقعیت تازه کردهاند، درنهایت زیر بار احساسِ گناه کمر خم میکنند.
ایدهآلیسم سینمای نولان اما در «اینسپشن» به صریحترین شکل ممکن نمود پیدا میکند. ناسلامتی این فیلم دربارهی سارقانِ رؤیا است که توسط مردی ثروتمند بهنامِ سایتو مأموریت پیدا میکنند تا یک «ایده» را در ذهنِ رقیبِ تجاریاش، یعنی رابرت فیشر، بکارند. چون پس از مرگِ پدرِ رابرت، او قرار است وارثِ امپراتوری پدرش شود. سایتو میخواهد سارقانِ رؤیا ایدهی انحلالِ امپراتوریِ پدر را در ذهنِ رابرت بکارند؛ بهطوریکه رابرت تصور کند این تصمیم حاصلِ اراده و خواست شخصی خودش است، نه نتیجهی دستکاری ذهنی. سایتو میخواهد با فروپاشاندنِ امپراتوری تجاری فیشر، رقیب اصلی شرکت خودش، از شکلگیری یک قدرت اقتصادی جلوگیری کند. گروه کاب فیشر را راهنمایی میکند تا به ناخودآگاه خودش نفوذ کند؛ جایی که با این حقیقت روبهرو میشود که پدرش میخواسته او راهِ خودش را در زندگی پیش بگیرد.
این «ایده»، نگاهِ فیشر به میراثِ پدرش را از اساس دگرگون میکند. بنابراین، آنچه دنیای فیزیکی و مادی را متحول میکند، یک ایده است؛ در عالم رؤیا، ایدهای در ذهنِ یک مرد کاشته میشود و در پیِ آن، یک شرکتِ بزرگ جهانی در دنیای واقعی از هم میپاشد. در جایی از فیلم، کاب (لئوناردو دیکاپریو) دربارهی قدرتِ ایده میگوید: «مقاومترین انگل چیه؟ باکتری؟ ویروس؟ یه کرم رودهای؟... وقتی یه ایده توی ذهن آدم جا خوش میکنه، تقریباً غیرممکنه که بشه از ریشه نابودش کرد.» درنهایت، «دانکرک» را هم نباید از یاد ببریم؛ فیلمی که در آن، یک شکستِ نظامی و عقبنشینیِ سربازان، بهواسطهی روایتپردازی، به حماسهای از پیروزی و غرورِ میهنپرستانه بدل میشود.
با این مقدمه بالاخره به «اُدیسه» میرسیم. فکر میکنم واضح باشد که «اُدیسه» بیش از آنکه یک فیلم مستقل باشد، آخرین قسمت از سهگانهای تماتیک در کارنامهی نولان است که با «تنت» آغاز شده بود و «اوپنهایمر» نیز قسمتِ میانیاش حساب میشود. این فیلمها در کنارِ «اُدیسه» همچون سهگانهای با ترتیبِ زمانیِ معکوس عمل میکنند؛ سه روایت دربارهی گذار از جهانی آشنا و قابلدرک بهسوی آیندهای هولناک و ناشناخته. یکی از ویژگیهای جذاب نولان بهعنوانِ یک مؤلف، این است که فیلمهایش اغلب همچون حلقههای یک زنجیر به یکدیگر متصل میشوند؛ بهطوریکه میتوان مضامین و ایدههایی را دنبال کرد که از فیلمی به فیلم دیگر راه پیدا کرده و توسعه پیدا میکنند. این موضوع بهطور ویژهای دربارهی سهگانهی اخیرِ او صادق است. «تنت» روایتگرِ جنگ سردی است که میانِ گذشته و آینده جریان دارد. در بخشی از فیلم، یکی از شخصیتها به نگرانیِ اوپنهایمر در آستانهی نخستین آزمایشِ اتمی اشاره میکند؛ اینکه مبادا انفجارِ بمبْ زنجیرهای از واکنشها را به راه بیندازد و به نابودی تمام جهان منجر شود. سپس از دانشمندِ بینامی سخن میگوید که در آینده فناوریِ سفر در زمان را اختراع میکند و او را «اوپنهایمرِ نسلِ خودش» میخواند. در نقطهی اوج داستان نیز قهرمانان بر سرِ الگوریتمی با یکدیگر میجنگند که درواقع نوعی سلاحِ آخرالزمانی است؛ چیزی شبیهِ بمبِ هیدروژنی، با این تفاوت که این بار قرار است «زمان» را نابود کند.
از طرفی، «تنت» بهشکلی کاملاً طبیعی به «اوپنهایمر» راه پیدا میکند. آنقدر طبیعی که ظاهراً رابرت پتینسون، بازیگرِ «تنت»، در پایانِ فیلمبرداری این فیلم، کتابی از سخنرانیهای جی. رابرت اوپنهایمر را به نولان هدیه میدهد؛ کتابی که نولان از آن بهعنوانِ یکی از منابعِ الهامش برای نوشتنِ فیلمنامهی «اوپنهایمر» یاد کرده است. اما جالب اینجاست که «اوپنهایمر» نیز بهشکلی کاملاً طبیعی به «اُدیسه» راه پیدا میکند. یکی از ایدههای محوریِ «اوپنهایمر» این است که کشفِ فیزیک کوانتومی، درکِ بشر از جهان را از تعادل خارج کرد؛ چراکه این کشف به معنای کنارگذاشتنِ منطقِ منظم و قطعیِ فیزیکِ نیوتنی، با آن زنجیرهی روشنِ علت و معلول و کُنش و واکنش، و پذیرشِ جهانی آکنده از عدمِ قطعیت بود. در جایی از فیلم، هایزنبرگ میگوید: «شاید آدم فکر کنه پشتِ این دنیای کوانتومی، هنوز یه دنیای واقعی وجود داره که توش رابطهی علت و معلول پابرجاست؛ اما راستش رو بخواید، از نظر ما اینجور حدسوگمانها هیچ فایدهای ندارن.» آنچه زمانی قطعی به نظر میرسید، دیگر قطعی نیست. آنچه زمانی میدانستیم، حالا دیگر دانستنی نیست. چیزی درهم شکسته و از هم گسیخته است. دنیا دیگر معنای خودش را از دست داده. نتیجه، اتفاقی است که همچون فقدانِ ناگهانی تعادلِ طبیعی احساس میشود؛ شبیه به یک زخمِ باز در بافتِ جهان عمل میکند، بُریدگیای که گردشِ چیزی را که ما «واقعیت» مینامیم از مسیر خارج میکند و بَرهم میزند.
از این نظر، «اوپنهایمر» خیلی خوب به «اُدیسه» راه پیدا میکند. نه فقط به این دلیل که «اوپنهایمر» اقتباسی از کتابی بهنام «پرومتهی آمریکایی» است و نوشتهی آغازینِ فیلم هم مستقیماً به آن اسطورهی مشهورِ یونانی اشاره دارد. بلکه مهمتر آنکه، هم «اوپنهایمر» و هم «اُدیسه»، هر دو دربارهی مردانی نابغهاند که درعینحال، آدمهایی ترومازده و روانرنجورند. مردانی که برای توجیه کارهای مهمشان، قوانین و خطقرمزهای بنیادینی را زیر پا میگذارند که جهانشان براساسِ آنها اداره میشود. نولان در «اوپنهایمر»، بارها تخطیِ شخصیت اصلیاش از این قوانین را با زبانی تقریباً مذهبی به تصویر میکشد. سیب، که در سنتِ یهودیـمسیحی نمادِ دانشِ ممنوعه است، یکی از تصاویری است که بارها در فیلم تکرار میشود. اوپنهایمر میبیند یکی از همکلاسیهایش سیبی روی میز استادش، گذاشته است. از آنجا که او از آن همکلاسی دل خوشی ندارد و از او عصبانی است، تصمیم میگیرد سیب را به سیانور آلوده کند. همچنین، شخصیتهای مختلف فیلم به مارِ باغِ عدن اشاره میکنند. نیلز بور (کنت برانا) میگوید: «ممکنه سنگ رو بلند کنی، اما هنوز برای روبهرو شدن با ماری که زیرش پنهان شده آماده نباشی.» اوپنهایمر با دزدیدنِ آتش از خدایان، بهشت را نابود میکند. در جایی از فیلم همسرش به او میگوید: «نمیتونی گناه کنی و بعد، وقتی عواقبش گریبانت رو گرفت، از همهی ما انتظار داشته باشی که برات دل بسوزونیم.»
«اُدیسه» هم بر پایهی گناهِ نخستینِ مشابهی شکل گرفته است. این منظومهی حماسیِ باستانی تا حدِ زیادی حول مفهومی به نام «زِنیا» میچرخد. نولان در مصاحبهای میگوید: «من خیلی روی مفهوم زنیا تمرکز کردم. البته توی فیلم برای اینکه قضیه سادهتر بشه، بهش میگیم قانون زئوس.» قانونِ «زنیا» یعنی با غریبهها همانقدر مهربانانه رفتار کن که دوست داری آنها با تو رفتار کنند. زنیا قانونِ مهماننوازی است؛ اصلی بنیادین که روابط میان انسانها و بهویژه رابطهی میزبان و مهمان را تنظیم میکند. «زنیا» از اهمیتی ویژه برخوردار بود؛ زیرا این باور وجود داشت که خدایان در میانِ مردم رفتوآمد میکنند و ممکن است در هیئتِ غریبهها ظاهر شوند. ازاینرو، اگر کسی در مقام میزبان با غریبهای بدرفتاری میکرد، این خطر وجود داشت که خشمِ خدایی را برانگیزد که در پوششِ آن غریبه ظاهر شده است. این مفهوم ریشه در شرایط و بافت فرهنگیای دارد که حماسهی هومر در آن شکل گرفته است.
«ایلیاد» و «اُدیسه» درواقع روایتِ شکلگیری ملتی واحد از دلِ مجموعهای پراکنده از دولتشهرها هستند؛ داستانی که در دورهای شکل میگیرد که یونان درحالِ گسترشِ نفوذِ نظامی، اجتماعی و اقتصادی خود درسراسر حوزهی مدیترانه بود. برای آنکه یک فرهنگ بتواند گسترش یابد و با فرهنگهای بیگانه ارتباط برقرار کند، به دادوستد بپردازد و با آنها تعامل داشته باشد، باید این اطمینان وجود داشته باشد که مسافران در سرزمینهای ناآشنا، هنگامِ صرفِ غذا مسموم نمیشوند یا هنگام خواب به قتل نمیرسند. درواقع، برای شکلگیری چنین روابطی، باید نوعی اعتمادِ متقابل میان غریبهها وجود داشته باشد. نولان در مصاحبهای دراینباره میگوید: «اون زمان، اگه کسی بیشتر از یکی-دو روز از خونه دور میشد، عملاً خودش رو به غریبهها میسپرد و باید بهشون اعتماد میکرد. جامعه فقط وقتی میتونه سر پا بمونه که آدمها به همدیگه، حتی به غریبهها، احترام بذارن. هرچی بیشتر به این موضوع فکر میکردیم و دربارهش حرف میزدیم و پروژه بیشتر شکل میگرفت، بیشتر میفهمیدیم که درواقع هیچچیزی عوض نشده. ما هنوز هم به همون اندازه به این اصل نیاز داریم. از این نظر، اوضاعِ امروز ما چندان هم با گذشته فرق نداره. به این ترتیب، این فیلم راهی برای پیوند خوردنِ ما با متنیه که سه هزار سال پیش نوشته شده؛ متنی که نهفقط یک ماجراجویی جذاب، بلکه نوعی بنیانِ اخلاقی و انسانی هم به شمار میره و ما را به دورانی کاملاً متفاوت از تاریخ بشر وصل میکنه.»
اما نکتهای که سعی دارم روشن کنم این است که «اُدیسه» جهانی را به تصویر میکشد که در آن، این اصل ــ یعنی «قانون زئوس» ــ زیر پا گذاشته شده است. درواقع، هر یک از ایستگاههای سفرِ اودیسئوس، جلوهای از واقعیتِ تازهای است که در پی نقضِ قانون زئوس شکل گرفته؛ جهانی که در آن، پیوند میان میزبان و مهمان از میان رفته است. دارودستهی اودیسئوس پس از مدتها سرگردانی در دریا، در جستوجوی غذا و سرپناهی برای استراحت، به غارِ پولیفموس، غولِ یکچشم، پناه میبَرند. یکی از همراهانِ اودیسئوس به او یادآوری میکند که چیزی برای دادوستد با صاحب غار در اختیار ندارند. اودیسئوس، اما، نگرانیای به خود راه نمیدهد. او با اشاره به «قانون زئوس» یادآور میشود که صاحبِ غار، فارغ از اینکه مهمانانش چیزی برای عرضه در ازای پذیرایی داشته باشند یا نه، موظف است از آنها استقبال کند. بااینحال، وقتی سروکلهی پولیفموس پیدا میشود، بهجای پذیرایی از مهمانانِ ناخواندهاش، ملوانان را در غار زندانی میکند تا آنها را بخورد. سیرسه هم از غذای گرمی که برای مهمانانش تدارک دیده، همچون اسبِ تروآ استفاده میکند؛ با ظاهری از مهماننوازی، افراد اودیسئوس را فریب میدهد و آنها را طلسم کرده و به خوک تبدیل میکند.
از نگاه نولان، این ایدهها هستند که تمدن را از یک مرحله به مرحلهی بعدی سوق میدهند؛ در این مورد، از عصر برنز به عصر یونان. ایدهای در ذهنِ یک فرد ریشه میدواند، همچون ویروسی گسترش پیدا میکند و درنهایت، واقعیتی را که در آن زندگی میکنیم، شکل میدهد. اودیسئوس با زیر پا گذاشتن ابتداییترین اصلِ مهماننوازی، جهان را به تباهی کشاند. آنها هدیهای پیشکش کردند که چیزی جز جامی زهرآلود نبود. این گناه، رشتههای نامرئیای را گسسته است که جامعه را یکپارچه و پابرجا نگه میدارند
در ادامه، هنگامی که همراهانِ اودیسئوس به جزیرهی هلیوس، ایزدِ خورشید، پناه میبَرند، علیرغمِ انبوهِ دامهایی که در آنجا وجود دارد، هلیوس آنها را در گرسنگی رها میکند و هیچ غذایی در اختیارشان نمیگذارد که خوردنش برای آنها مُجاز باشد. بازماندگان به جزیرهی تلهپیلوُس میرسند؛ جایی که لایسترگونها، قبیلهای از غولهای آدمخوار، بیشترِ همراهانشان را میکُشند و دو کشتی از سه کشتی آنها را غرق میکنند. در ایتاکا، خواستگاران نیز از مهماننوازیِ پنهلوپه، همسر اودیسئوس، سوءاستفاده میکنند و با خوردن و نوشیدنِ بیحدوحصر، چنان عرصه را بر او تنگ میکنند که شاید ناچار شود با یکی از آنها ازدواج کند؛ آنها نهتنها ثروتِ ایتاکا را بر باد میدهند، بلکه برای کُشتنِ تلماخوس، پسر میزبانشان، توطئه میکنند. درواقع، پیامدهای فروپاشی قانونِ زئوس تا جایی پیش میرود که خواستگاران حتی سگِ پیر و بیماری را لگد میزنند، آنهم فقط برای اینکه میزبان را به واکنش وادار کنند و بعد بتوانند به بهانهی دفاع از خود، او را بُکُشند. آگاممنون، با بازی جاش سفدی، نیز وقتی از جنگ به خانه بازمیگردد، بهدستِ همسر خودش، در بسترش به قتل میرسد. هرجا اودیسئوس و همراهانش با کشتی پیش میروند، با سایههای شومِ جنگ روبهرو میشوند؛ گویی طنینِ مرگِ شهرِ تروا در وزشِ باد تعقیبشان میکند.
اما نکتهی مهم اینجاست که «اُدیسه» نشان میدهد اودیسئوس خودْ نخستین کسی بود که این قانون را زیر پا گذاشت. از این منظر، تمام تخطیهای بعدی، که بهتدریج به نابودیِ تکتک اعضای گروهِ تحترهبری او میانجامند، درواقع پیامدهای ناگوارِ همان قانونشکنیِ اولیه، یا همان گناهِ نخستینِ اودیسئوس هستند. اسب تروا، که ایدهی هوشمندانهی او بود، درواقع نقض قانون زئوس بهشمار میرفت؛ هدیهای که ترواییها پذیرفتند، بیآنکه بدانند یونانیان با استفاده از آن میتوانند مخفیانه به خانههایشان نفوذ کنند و درحالیکه در خواباند، آنها را به قتل برسانند. ترواییها فریبِ نقشهی اودیسئوس را خوردند، چون حتی تصورش را هم نمیکردند که دشمن حاضر شود چنین قانونِ مقدسی را زیر پا بگذارد. یکی از نبوغآمیزترین و درخشانترین تغییراتی که نولان در منبعِ اقتباس ایجاد کرده این است که فریبکاری و جنایتهای متعاقبِ ماجرای اسبِ تروا را مستقیماً پیوند زده است به تعدی و تجاوزِ خواستگارانِ پنهلوپه؛ بهگونهای که خودِ اودیسئوس مسئولِ خلقِ جهانی است حالا خانوادهاش در آن قربانیِ خشونت و بیقانونیِ مشابهی شدهاند.
یکی از افزودههای مهم نولان به روایتِ هومر، مفهومِ «مردمانِ دریا» است؛ گروهی جنگجو که در طول فیلم، شایعهی آمدنشان برای نابودیِ تمدن بر سرِ زبانهاست. پنهلوپه با این استدلال تحتفشار قرار میگیرد تا هرچه زودتر دوباره ازدواج کند؛ چراکه ایتاکا برای مقابله با تهاجمِ «مردمان دریا» به پادشاهی نیاز دارد که بتواند این سرزمین را مُتحد و برای دفاع از آن آماده کند. نولان این ایده را از نظریهای مناقشهبرانگیز در قرن نوزدهم وام گرفته است؛ نظریهای که به گروهی ناشناخته اشاره دارد که ظاهراً در اواخر عصر برنز به شهرهای مختلفی در سواحل شرقیِ دریای مدیترانه حمله کردهاند. نولان در مصاحبهای توضیح داده: «مردمان دریا درواقع گروهی از غارتگران و مهاجمان بودند که برخی معتقدند در فروپاشی تمدن نقش داشتهاند؛ اما هیچکس از تاریخچهی گمشدهی آنها چیزی نمیداند. هیچکس نمیداند چه کسانی بودند و اطلاعات چندانی هم دربارهشان در دست نیست. هرچه هست، بیشتر بر پایهی حدس و گمان است.»
در پایان فیلم اما آشکار میشود که مردمانِ دریا درواقع اودیسئوس و همراهانش هستند؛ آنها دقیقاً همان غارتگرانی هستند که پنهلوپه از آنها بیم داشت؛ آنها به تجسمِ بیقانونی و هرجومرج بدل شدهاند. نخستین توقفگاهِ دارودستهی اودیسئوس در مسیرِ بازگشت از تروا، روستایی بود که بیدلیل غارت کردند و به آتش کشیدند و هرچه میخواستند با خود بُردند. وقتی از مردی روستایی که وحشتزده شده بود پرسیدند چرا اهالی بهجای استقبال از آنها، خانههایشان را ترک کردهاند، او پاسخ داد: «فکر کردم شما همان مردمان دریایید.» مردانِ اودیسئوس این تصور را انکار کردند، اما ترسِ آن مرد بیدلیل نبود؛ او حق داشت از آنها بترسد. اودیسئوس و همراهانش حاملانِ چیزیاند که حقیقتاً تمدن را تهدید میکند: یک «ایده». مشخصاً همان ایدهای که اودیسئوس با فتحِ تروا و استفاده از اسبِ چوبی، در جهان رها کرد. وقتی قانونِ زئوس یکبار زیر پا گذاشته شد، دیگر نمیتوان به گذشته بازگشت و آن ترمیم کرد. دیگر خبری از عصرِ نجابت و شرافت نیست؛ جهان وارد دورهای تازه از بدبینی و بیاعتمادی شده است.
از نگاه نولان، این ایدهها هستند که تمدن را از یک مرحله به مرحلهی بعدی سوق میدهند؛ در این مورد، از عصر برنز به عصر یونان. ایدهای در ذهنِ یک فرد ریشه میدواند، همچون ویروسی گسترش پیدا میکند و درنهایت، واقعیتی را که در آن زندگی میکنیم، شکل میدهد. اودیسئوس با زیر پا گذاشتن ابتداییترین اصلِ مهماننوازی، جهان را به تباهی کشاند. آنها هدیهای پیشکش کردند که چیزی جز جامی زهرآلود نبود. و با این کار، به محوِ اخلاق و منشِ بنیادینِ جهان یاری رساندند. این گناه، رشتههای نامرئیای را گسسته است که جامعه را یکپارچه و پابرجا نگه میدارند. درواقع، این همان مضمونی است که «اُدیسه» از دیرباز بر محورِ آن شکل گرفته است. نولان نیز به حقیقتِ بنیادین این حماسه پی بُرده است: به آتش کشیدنِ دیوارهای تروا، بهمنزلهی به آتش کشیدنِ تمام جهان بود. او همچنین درمییابد که آنچه به این اسطورهها امکانِ ماندگاری میبخشد، صرفاً بازتاب دغدغههای جوامعی نیست که آنها را پدید آوردهاند؛ بلکه این اسطورهها با جوامعی که پس از آنها آمدهاند نیز سخن میگویند.
در همین رابطه، آنچه سهگانهی اخیرِ نولان را از نظر مضمونی زیر یک چتر واحد قرار میدهد، پرداختن به سه شکل متفاوت از آخرالزمان است: فاجعهی زیستمحیطی و تغییرات اقلیمی در «تنت»؛ انسانهای نامرئیِ آینده که از ما بهخاطر ویرانکردن جهانی که قرار است برای نسلهای بعد بهجا بگذاریم، خشمگیناند، با شلیک گلولههایی که در زمان به عقب حرکت میکنند، ما را مجازات میکنند. تهدید جنگ هستهای در «اوپنهایمر» و بیحرمتی به اصلِ مهماننوازی در «اُدیسه». بااینحال، تفاوتِ اساسیِ «اُدیسه» با دو فیلم دیگر در این است که نولان در اینجا نه صرفاً از احتمالِ وقوع یک فاجعه، بلکه از جهانی سخن میگوید که آن فاجعه را پشتسر گذاشته و اکنون وارد مرحلهای پسا-آخرالزمانی شده است؛ «تنت» گروهی از جاسوسانِ زمان را دنبال میکند که مانع ساخت دستگاهی میشوند که قادر است آنتروپیِ زمان را معکوس کند. «اوپنهایمر» با کابوسیِ پیشگویانه به پایان میرسد که نابودیِ بشریت در جنگی هستهای را وعده میدهد. اوپنهایمر به انیشتین اعتراف میکند: «وقتی اون محاسبات رو پیشت آوردم، فکر میکردیم ممکنه زنجیرهای از واکنشها رو راه بندازیم که کل دنیا رو نابود کنه. فکر کنم همین کار رو کردیم.» البته نه لزوماً به همان شکلی که او در ابتدا از آن میترسید.
گرچه «اُدیسه» از لحاظ ترتیب زمانی هزاران سال پیش از دو فیلم دیگر اتفاق میاُفتد و بهنوعی پیشدرآمدِ دوتای قبلی حساب میشود، اما در این فیلم شاهدِ به حقیقت بدلشدنِ گریزناپذیرِ همان فاجعهی آخرالزمانی هستیم. نکتهی تأملبرانگیز این است که بشر معمولاً برای تصورِ فجایعی که در صورتِ ادامهی روند کنونی ممکن است در انتظارش باشند، به ژانر علمیتخیلی متوسل میشود؛ ژانری که آیندهای ویرانشده را پیش چشم ما مُجسم میکند تا نسبت به پیامدهای مسیر فعلیمان هشدار دهد. اما وجه متمایزِ «ادیسه» که آن را به اقتباسی بسیار مُدرن دربارهی زمانهی امروز تبدیل میکند، در وارونهکردن همین الگو نهفته است: نولان بهجای ترسیم آخرالزمانی در آینده، به گذشتهی دورِ بشر بازمیگردد و از فاجعهای میگوید که پیشتر به وقوع پیوسته است؛ فاجعهای که اگر بشر گذشتهی خود را به فراموشی بسپارد، محکوم به تکرار آن خواهد بود. از همین منظر، بازگشت اودیسئوس به ایتاکا و اعتراف او نزدِ پنهلوپه به جنایتهایی که در تروا مرتکب شده، نقطهی مقابلِ سکانسِ پایانیِ «اوپنهایمر» قرار میگیرد. در فیلم قبلیِ نولان، اوپنهایمر در مکاشفهای پیشگویانه آیندهای را پیشِ چشمِ خود میبیند که در آن شعلههای آتش سراسرِ زمین را درمینوردند و تمدن بشری به پایان میرسد؛ اما اودیسئوس در «ادیسه» با ویرانیای مواجه است که دیگر صرفاً یک احتمال یا کابوس نیست. در «اُدیسه»، اودیسئوس از فاجعهای میگوید که قبلاً به وقوع پیوسته و دنیایی که دیگر وجود ندارد. تمدنِ بشر به آن شکلی که اودیسئوس آن را میشناخت، نابود شده است.
اما در سینمایِ نولان، موضوع صرفاً مردانی نیستند که با ایدههایشان جهان را دگرگون میکنند؛ بلکه مسئله، دستوپنجه نرمکردنِ همان مردان با عذاب وجدانی است که از نقششان در این دگرگونی برمیخیزد. گرچه «اُدیسه» بیشتر با «اوپنهایمر» مقایسه میشود، اما این فیلم از منظری دیگر بیشتر به «اینسپشن» شباهت دارد. «اینسپشن»، درست مثلِ «اُدیسه»، اساساً دربارهی مردی است که میکوشد به خانه و نزدِ خانوادهاش بازگردد، اما تا زمانی که بر عذابِ وجدانش غلبه نکند، نمیتواند به این خواسته برسد. در رابطه با «اینسپشن»، عذاب وجدانِ کاب از کاشتنِ ایدهای در ذهنِ مال، همسرش، سرچشمه میگیرد؛ ایدهای که کاب در ذهنِ همسرش، کاشت این بود که «دنیایی که در آن زندگی میکنیم واقعی نیست.» کاب و مال مدت زیادی در دنیای رؤیاها زندگی کرده بودند؛ آنقدر که دیگر نمیتوانستند میانِ رؤیا و واقعیت تمایز قائل شوند. کاب برای اینکه مال را متقاعد کند از آن جهان بیرون بیاید، ایدهای را در ناخودآگاهش کاشت: اینکه دنیای اطرافشان واقعی نیست و باید از خواب بیدار شوند.
بشر معمولاً برای تصورِ فجایعی که در صورتِ ادامهی روند کنونی ممکن است در انتظارش باشند، به ژانر علمیتخیلی متوسل میشود؛ ژانری که آیندهای ویرانشده را پیش چشم ما مُجسم میکند تا نسبت به پیامدهای مسیر فعلیمان هشدار دهد. اما وجه متمایزِ «ادیسه» در وارونهکردن همین الگو نهفته است: نولان بهجای ترسیم آخرالزمانی در آینده، به گذشتهی دورِ بشر بازمیگردد و از فاجعهای میگوید که پیشتر به وقوع پیوسته است؛ فاجعهای که اگر بشر گذشتهی خود را به فراموشی بسپارد، محکوم به تکرار آن خواهد بود
این ایده در ابتدا کار کرد و آنها از دنیای رؤیاها بیرون آمدند؛ اما مشکل اینجا بود که مال حتی پس از بازگشت به دنیای واقعی هم نمیتوانست از آن باور دست بکشد. او همچنان تصور میکرد در رؤیاست و برای بیدارشدن باید از این دنیا نیز خارج شود. همین باور سرانجام به خودکشیِ او انجامید. درست مانند رابرت فیشر، واقعیتِ مادیِ مال هم دربرابرِ قدرتِ این ایدهی ذهنی تسلیم میشود. به همین دلیل، تصویرِ همسرِ کاب مُدام او را آزار میدهد؛ تصویرِ همسرش همچون یک روحِ شرور، ذهنِ او را تسخیر کرده است؛ بازتابی از احساس گناه او که ناخودآگاهش آن را ساخته، و پیوسته با گناهِ کاشتنِ آن ایده روبهرویش میکند. به بیان دیگر، کاب هم نسخهی خودش از همان ایدهای را در ذهن دارد که تمام فکروذکرِ همسرش را تسخیر کرده بود؛ ایدهای که عمیقاً در وجودش ریشه دوانده و واقعیتِ مادیِ او را شکل میدهد و به آن نظم میبخشد: احساس گناهش. این احساس گناه چنان نیرومند است که در تمام لایههای واقعیت، به شکل مالِ همیشه خشمگین و بیقرار، دست از سر او برنمیدارد. این ایده، چه در رؤیا و چه در بیداری، بر تمام لایههای واقعیت سایه میاندازد. بنابراین، کاب برای بازگشت به واقعیت، برای بازگشت پیشِ فرزندانش، باید خود را از بندِ این ایده رها کند. او نزدِ آریادنه (الیوت پیج) به گناهش اعتراف میکند، میپذیرد که تصویرِ مال در رؤیاهایش صرفاً تجسمی از احساسِ گناه اوست، نه خودِ همسرش، و سرانجام تصمیم میگیرد او را رها کند.
«اُدیسه» نیز دربارهی مردی است که میکوشد به خانه و نزدِ خانوادهاش بازگردد، اما نمیتواند. چند بار از او میپرسند: «چرا نمیخواهی به خانه برگردی؟» و پاسخ او درست همان چیزی است که کاب در «اینسپشن» در مواجهه با این پرسش بیان میکند: عذاب وجدان. اودیسئوس عذاب وجدان دارد، چون با کاشتن ایدهای در ذهنِ جهان، به نابودیِ تمدنی دامن زده است که پیشتر میشناخت. در «اینسپشن»، با مال روبهرو هستیم که در مقامِ تجسم عذابِ وجدان کاب ظاهر میشود؛ اما در اینجا، بهجای او، آتنا را داریم که زندیا نقشش را ایفا میکند؛ تجسمی از عذاب وجدان اودیسئوس و یادآور بیگناهانی که در تروا قتلعام شدند. درواقع، اینجا لازم است پرانتزی بزرگ باز کنم و بهتفصیل دربارهی شیوهی بهکارگیریِ آتنا در فیلم صحبت کنم؛ چراکه این انتخاب یکی از تصمیمهای نبوغآمیزِ نولان در اقتباسِ اثر مرجع را برجسته میکند. یکی از ویژگیهای جالبِ اساطیر یونان این است که خدایانِ آن لزوماً حوزهی مسئولیتِ مشخص و محدودی نداشتند و هرکدام به یک مفهوم یا قلمرو واحد محدود نمیشدند. برای مثال، هفائستوس هم خدای حامیِ صنعتگران و آهنگران است و هم با آتشفشانها پیوند دارد؛ احتمالاً چون آتشفشانها را امتدادی از کورهی آهنگریِ او میدانستند. دیونیسوس نیز نهفقط خدای شراب، خلسهی آیینی و باروری، بلکه خدای جنون و تئاتر هم بود! خلاصه اینکه هرکدام ویژگیهای مشخصی دارند، اما درنهایت همهچیز در قالب نوعی حالوهوا و کُلیتِ مبهم بههم گره میخورد. اما آتنا نمایندهی چیست؟
گرچه او بهعنوانِ الههی جنگ شناخته میشود، اما واقعیت این است که خدای دیگری در اساطیرِ یونان وجود دارد که بههمان اندازه بهعنوانِ خدای جنگ شناخته میشود: آرس. شخصیتی که بیش از هر چیز با سلطهجویی، عطشِ خونریزی و کشتار شناخته میشود. درمقابل، آتنا الههی خِرد، جنگاوری و صنایعدستی است. با وجود نیزه و کلاهخودش، او بیش از هر چیز همان محافظِ کهن و اسطورهای است؛ نقشی که سپر مشهورش، «ایجیس» بهمعنای واقعی کلمه بر آن تأکید دارد. اما ورایِ این عناوین، مفهوم دقیقتر و ملموستری نهفته است: اینکه دو خدا نمایندهی جنگاند، از اهمیت ویژهای برخوردار است. انگار یونانیان باستان از این طریق درک میکردند که «جنگاوری» تا چه اندازه با عطشِ خودِ «جنگ» تفاوت دارد. در این نگاه، والایی و شرافتِ جنگاوری اهمیتی اساسی پیدا میکند؛ نهفقط در راهبردهای نبرد، بلکه در انسانیتی که باید همواره با آن همراه باشد. به همین دلیل، انسانها به درگاهِ آتنا دعا میکنند نه برای فتح و غلبه، بلکه صرفاً برای آنکه راه خود را از دل دشواریها پیدا کنند. بنابراین، کاملاً منطقی است که آتنا در حکمِ حامی و پشتیبانِ اودیسئوس و پنهلوپه ظاهر میشود.
در بخش عمدهای از فیلم، آتنا تنها خدایی است که میبینیم یکی از شخصیتها مستقیماً با او ارتباط برقرار میکند. اودیسئوس او را در رؤیاها و مکاشفاتش میبیند و آتنا نهفقط احساس گناهِ ناگفتهای را که در اعماقِ وجودِ او خانه کرده، به یادش میآورد، بلکه ضرورتِ مأموریتِ بزرگترش، یعنی بازگشت به خانه، را نیز به او گوشزد میکند. اما در تمام این مدت، فیلم بهوضوح و درعینحال بهشکلی کاملاً نامحسوس، مفهوم دیگری را نیز در لایههای زیرین روایت میگنجاند. پیشتر، به حکمتی باستانی اشاره میشود که براساس آن باید با گدایان مهربان بود؛ چراکه ممکن است یکی از خدایان در هیئتِ گدایی ظاهر شده باشد تا انسانها را بیازماید. ازهمینرو، اهمیت دارد که «چهرهی خدا را در غریبهای ببینیم». البته این جزئیات صرفاً به غافلگیریِ رواییِ پایان داستان، یعنی زمانی که خواستگارانِ پنهلوپه اشتباهی اودیسئوس را گدایی بینوا میپندارند و جدیاش نمیگیرند، مربوط نمیشود؛ بلکه زمینهسازِ افشایِ بسیار مهمتری است که اندکی پیش از آن رُخ میدهد.
این لحظه زمانی فرا میرسد که اودیسئوس، درحالیکه پشت به همسرش نشسته، ناچار میشود بخشِ هولناکِ دومِ ماجرای فتحِ تروا را برای او بازگو کند؛ بخشی که در آن، پس از دَه سال خشم و کینهی انباشتهشده، سپاهیانِ آگاممنون به آرسِ درونشان میدان میدهند و تسلیمِ عطشِ خونریزی و انتقام میشوند. آنها بیهیچ ملاحظهای غیرنظامیان را قتلعام میکنند. اودیسئوس با دو تصویر از آتنا روبهرو میشود: یکی کاهنهای که در شمایلی ظاهر شده که آتنا درسراسر فیلم داشته است و دیگری مجسمهای از این ایزدبانو که دربرابرِ معبدِ او در تروا قرار دارد. قرار است سرِ هر دوی آنها از تن جدا شود. درست در آستانهی فرودآمدنِ شمشیرها بر گردنشان، نولان با استفاده از مَچکات، حرکتِ شمشیرها را بهشکلی انتزاعی به یکدیگر پیوند میدهد و از این طریق، میانِ دو پیکره ارتباطی بصری برقرار میکند. در یک لحظه، شخصیتی که زندیا نقشش را ایفا میکند، هم قربانیِ بیگناهی است که به قتل میرسد، هم تجسمِ احساس گناهِ اودیسئوس، و هم نمادی از تعرض به یک ایزدبانو و حتی شاید تجلی خودِ آتنا. چراکه این دو در حقیقت یکی هستند.
این از آن لحظاتی است که هم موجی عمیق از احساسات را در وجودم برمیانگیزد و هم وادارم میکند از شدتِ وضوح و هوشمندیِ ایده، با خودم بگویم: «چرا خودم زودتر متوجهش نشدم؟» چراکه واقعیبودن یا نبودنِ آتنا بهعنوانِ یک الهه، اساساً اهمیتی ندارد؛ آنچه اهمیت دارد این است که سپاهیانِ اودیسئوس با قتلعامِ بیگناهانی مثلِ کاهنهی معبدِ آتنا درواقع به حکمتِ باستانیِ جنگاوری که آتنا نمایندهی آن است، پشت کرده و حرمتش را زیر پا گذاشتهاند. اگر آن زن واقعاً آتنا باشد که در هیئتِ انسانی ظاهر شده است، پس سپاهیان با خشونت علیه او، قانونِ زئوس را نقض کردهاند؛ و اگر هم آتنا نباشد، باز قتلعامِ بیگناهان بهمعنای زیر پا گذاشتنِ اصولِ جنگاوریِ شرافتمندانهای است که آتنا نمایندگیاش میکند. در هر صورت، آنچه مهم است، این است که اودیسئوس نیز مانند دیگر قهرمانان نولان، نهفقط از پیامدهای دگرگونی جهان به دست خودش رنج میبَرد، بلکه از کسی که برای ایجاد این دگرگونی ناگزیر شده به او تبدیل شود نیز عذاب میکشد.
اما سرچشمهی عذاب وجدان اودیسئوس صرفاً به نیرنگِ اسب چوبی محدود نمیشود؛ او به همان اندازه درگیرِ نقشی است که در مرگِ سینون (الیوت پیج) ایفا کرده است. نخستینِ گناهِ واقعیِ او خیانتِ او به اعتمادِ سینون است. یکی از تغییرات جالب نولان در اقتباس از متنِ هومر این است که سینون اساساً شخصیتی هومری نیست، بلکه از روایتِ ویرژیل وام گرفته شده است. این شخصیت در منظومهی «اِنهاید»، در روایتِ ویرژیل از ماجرای جنگ تروا، حضور دارد. اما تغییراتِ نولان به ترکیبکردن روایتِ هومر و ورژیل خلاصه نمیشود، بلکه با تغییرِ نقشی که سینون در جنگ ایفا میکند نیز ادامه پیدا میکند. میخواهم بخش کوتاهی از متنِ «اِنهاید» را برایتان اینجا بیاورم. این بخش اهمیت زیادی دارد، چون یکی از مهمترین تغییراتی را برجسته میکند که نولان در منبع اصلی ایجاد کرده است.
ویرژیل لحظهای که ترواییها اسب چوبی را پیدا میکنند، اینطور توصیف میکند: «یونانیان، برای جبرانِ آن بیعدالتیِ شنیع، این سازه را پدید آوردند. کالکاس [پیشگوی یونانیان در جنگ تروا] فرمان داد پیکرهای عظیم بسازند، با قامتی سربهفلک کشیده و از تختههایی بههمپیوسته؛ چنانکه نتوان آن را از دروازهها گذراند و به درون شهر بُرد؛ تا مردمان شهر، به رسمِ پیوند دیرینهی خدایان با پرستشگاههایشان، در پناه آن از گزندِ دشمن در امان بمانند.» بهعبارت دیگر، یونانیان اسب چوبی را آنقدر بزرگ ساختهاند که از دروازههای شهر عبور نمیکند. ادعا این است که آنها از سرِ میل وافرشان به جبرانِ جنایتهای جنگیِ خود، چنین سازهی عظیمی را بنا کردهاند. دستکم، این چیزی است که وانمود میکنند.
در ادامه میخوانیم: «اما اگر دستی از تروا به این پیشکشِ مینروا [یکی دیگر از نامهای آتنا] آسیبی میرساند، بلایی بزرگ بر سر فریگیان و پادشاهی پریام نازل میشد [«قلمرو پریام» همان پادشاهی ترواست. به ترواییها اغلب «فریگیان» گفته میشود، زیرا در منطقهی فریگیه، در محدودهی ترکیهی امروزی، زندگی میکردند] ــ خدایان نکنند! باشد که این نفرین به خودِ کالکاس بازگردد! ــ کالکاس میگفت اگر این اسب به شهر شما راه مییافت و آن را به دست خود به درونِ شهر میکشاندید، آسیا [قلمروِ تروا و متحدانش] پیروز میشد و بر دژها و باروهای پلوپس [سرزمینهای یونانی] چیره میگشت؛ و چنین سرنوشتی در انتظار فرزندان و نسلهای آیندهی قوم ما بود.» به زبانِ سادهتر، به ترواییها میگویند اگر به این اسب چوبی، که هدیهای برای آتناست، آسیبی برسانند، گرفتارِ نفرین خواهند شد؛ اما اگر آن را به داخل شهر ببرند، آنها و متحدانشان بر یونانیان پیروز میشوند. اما سؤال این است که تمام این حرفها را چه کسی به ترواییها میزند؟ چه کسی دارد ترواییها را برای بُردنِ اسب چوبی به داخلِ شهر متقاعد میکند؟ طبقِ روایتِ ورژیل، او کسی نیست جز سینون.
در این بخش میخوانیم: «چنین گفت سینون، آن استادِ دروغ و فریب، و دامِ خود را گسترد. و ما سخنش را باور کردیم. با اشکهایی ساختگی و نیرنگهایی حسابشده فریبمان داد؛ او بر مردانی چیره شد که نه پسرِ تودئوس [از جنگاورانِ برجستهی سپاه یونان] توانسته بود شکستشان دهد، نه آشیلِ لارِسا؛ مردانی که دَه سال جنگ و هزار کشتی نیز از پای درآوردنشان ناتوان بود.» در روایت ویرژیل، سینون فریبکاری زیرک و ماهر است. او در کنار اسب چوبی وانمود میکند که غمگین و هراسان است و با همین نمایش موفق میشود ترواییها را فریب دهد و آنها را به پذیرفتنِ اسب ترغیب کند. در اقتباس نولان اما سینون حتی خبر ندارد که اودیسئوس و دیگر سربازان یونانی داخلِ اسب پنهان شدهاند. درواقع، اودیسئوس برای اجرای نقشهاش نهتنها ترواییها، بلکه یکی از سربازانِ خودی را هم فریب میدهد. چراکه باورِ خودِ سینون به اینکه ترواییها قرار است هدیهای دریافت کنند، همان چیزی است که فریبِ اودیسئوس را باورپذیر و متقاعدکننده میسازد. این تفاوتی اساسی است. در اوایل فیلم، اودیسئوس روایت میکند که آگاممنون هنگام لشکرکشی به تروا، برای جلبِ حمایت خدایان و برخورداری از بادهای موافق، فرزند خود را به دریا افکند و قربانی کرد. اودیسئوس نیز در رابطه با سینون دست به اقدامی مشابه میزند: سینون در حکمِ قربانیای است که باید خونش ریخته شود تا نقشهی اسب چوبی با موفقیت به سرانجام برسد. و البته بعداً اودیسئوس برای پیروزی در تروا، خودِ تمدن را قربانی میکند.
اما تغییرِ سینون از حیلهگر به قربانی در خدمتِ تغییری دیگر است. بعدتر متوجه میشویم که این نخستینباری نیست که سینون فریب میخورد. فیلم میان او و آنتینوس (رابرت پتینسون)، شخصیتی که بعدها به خواستگارِ اصلی پنهلوپه تبدیل میشود و در سالهای طولانیِ غیبت اودیسئوس برای جلبتوجه او رقابت میکند، ارتباطی برقرار میکند. ماجرا از این قرار است که وقتی لشکرکشی برای حملهی یونانیان به تروا آغاز میشود، اودیسئوس از طریقِ قرعهکشیْ افرادش را برای فرستادن به جنگ انتخاب کرد. آنتینوس به سینون رشوه میدهد تا به ارتشِ یونان بپیوندد. قرعه به نام آنتینوس اُفتاده بود، اما او با متقاعدکردنِ سینون به گرفتنِ جای او، از زیر بار این مسئولیت شانه خالی میکند. درعوض، او به سینون وعده میدهد که ثروت هنگفتی نصیب پدر و مادرش خواهد کرد. آیا آنتینوس به قولش وفا کرد؟ نه. اودیسئوس در دنیای مُردگان با روح سینون روبهرو میشود و سینون برایش فاش میکند که آنتینوس هرگز پولی به پدرش نداده است. پدر سینون در فقر و تنگدستی از دنیا رفت.
در پایان فیلم، لحظهای بسیار رضایتبخش رقم میخورد: اودیسئوس با همان قطعهی چوبیای که برای قرعهکشی استفاده میشد، به دهان آنتینوس میکوبد و او را میکُشد. آن قطعهی چوبی نماد همان فریبی است که درنهایت سینون را به هادس فرستاد و درعوض، به آنتینوس فرصت داد تا سالها در کاخ ایتاکا بخورد و بیاشامد و خوش بگذراند. بااینحال، همانطور که دیدیم، خود اودیسئوس نیز در مرگ سینون مُقصر است. بنابراین، مجازات آنتینوس درواقع تلاشی از سوی اودیسئوس برای جبران گناهی است که خودش مرتکب شده. اودیسئوس میدانست که آنتینوس در قرعهکشی تقلب کرده است؛ اما برای آنکه پدر او را بهخاطر تلاش پسرش برای شانه خالی کردن از جنگ شرمنده نکند، حقیقت را پنهان میکند و درنتیجه، سینون بهجای آنتینوس راهی جنگ میشود. در روایت اصلی هومر، تیرسیاس، پیشگوی نابینایی که اودیسئوس در هادس با او دیدار میکند، به او میگوید که پس از بازگشت به خانه، باید به دلِ خشکی برود، پارویی را در زمین فرو کند و برای پوسایدون قربانیهایی پیشکش کند. اما در فیلم، به اودیسئوس گفته میشود که بهسوی غربِ ناشناخته بادبان بکشد و غروب خورشید را دنبال کند تا برای تمام مردانی که فرصت دفنکردنشان را پیدا نکرده، آیینهای تدفین و قربانیهای شایستهای بهجا آورد. بنابراین، در فیلم، بیش از روایت هومر، بر هویتِ اودیسئوس نه در قامتِ یک قهرمانِ اسطورهای، بلکه در قامتِ یک کهنهسربازِ ترومازده که خود را مسئولِ مرگِ همرزمانش میداند، تأکید میشود.
در یکی از دیالوگهای کلیدیِ فیلم، نولانِ بر این رویکردِ متفاوت در اقتباسِ این داستان آشنا اشاره میکند. وقتی منلائوس (جان برنتال) قصد میکند داستان اسب تروا را برای تلماخوس تعریف میکند، تلماخوس، که گویی در این لحظه از جانبِ تماشاگرانی حرف میزند که داستانِ اسب تروا را از پیش میدانند، میگوید: «این داستان را قبلاً شنیدهام.» منلائوس در پاسخ میگوید: «اما تا به حال آن را از داخلِ اسب شنیدهای؟» سپس با صحنهای تکاندهنده و چندشآور درون اسب تروا روبهرو میشویم. مردانی را میبینیم که با بالا آمدنِ آب درحال غرقشدناند و منلائوس از این میگوید که در فضای بستهی اسب مجبور بودند روی هم ادرار و مدفوع کنند؛ از وضعیتِ خفقانآور و افتضاحی میگوید که سربازان ناچار بودند در آن انتظار بکشند تا ترواییها اسب را به داخل شهر بکشند. در مقطعی، یکی از سربازانِ تروا که بیرون اسب ایستاده و با شمشیر به بدنهی آن ضربه میزند، شمشیرش را از شکافی عبور میدهد و یکی از مردانِ داخلِ اسب را زخمی میکند. اودیسئوس خونِ روی شمشیر را پاک میکند و منلائوس هم دهان مرد زخمی را میگیرد تا صدایش بلند نشود.
وقتی منلائوس قصد میکند داستان اسب تروا را برای تلماخوس تعریف میکند، تلماخوس، که گویی در این لحظه از جانب تماشاگرانی حرف میزند که داستانِ اسب تروا را از پیش میدانند، میگوید: «این داستان را قبلاً شنیدهام.» منلائوس در پاسخ میگوید: «اما تا به حال آن را از داخلِ اسب شنیدهای؟» سپس با صحنهای تکاندهنده و چندشآور درون اسب تروا روبهرو میشویم. این سکانس در حکم بیانیهای برای کُلِ فیلم است: رویکردِ نولان زُدودنِ هرگونه شکوه حماسی و رُمانتیک از اثرِ مرجع است
این سکانس در حکم بیانیهای برای کُلِ فیلم است: رویکردِ نولان زُدودنِ هرگونه شکوه حماسی و رُمانتیک از اثرِ مرجع است. او با کنارزدن غبار حماسه، واقعیتِ کثیف و روزمرهی اعمالِ قهرمانانهای را آشکار میکند که روایتهای حماسی همواره از آنها چشم پوشیدهاند. برای مثال، در یکی از صحنههای ابتدایی فیلم، اودیسئوس روایت رسمی جنگ تروا را برای پنهلوپه بازگو میکند: پاریس، هلن را ربوده و آگاممنون در پی آن است که او را به خانه بازگرداند. اما آن دو دربارهی حقایقی نیز صحبت میکنند که همگان در پسِ این افسانه از آن آگاهاند: هلن با رضایتِ خود از خانه گریخته و همراهِ پاریس رفته است و آگاممنون نیز از آغازِ این جنگ صرفاً بهدنبالِ بهانهای بوده تا مسیرهای تجاری تروا را به تصرف خود درآورد.
روایت منظوم این داستان لحنی حماسی و ستایشآمیز دارد. پیروزی در تروا، برخلاف آنچه در فیلم میبینیم، همچون جنایت جنگی به تصویر کشیده نمیشود؛ بلکه پیروزیای است که ارزشِ جشنگرفتن و سرودن ترانههایی در ستایش آن را دارد. همانطور که فیلم ما را به درونِ اسب تروا میبرد تا آنچه را در دل آن میگذشت ببینیم، در این اقتباس به درونِ اودیسئوس نیز راه پیدا میکنیم و با آنچه در وجود او میگذرد، روبهرو میشویم. در پایانِ فیلم، پنهلوپه از غریبهی گدایی که هنوز نمیداند همسرش است، میپُرسد: «تو شوهرم اودیسئوس رو میشناسی؟» وقتی غریبه جواب مثبت میدهد، پنهلوپه میپُرسد: «از آوازها؟»؛ غریبه جواب میدهد: «توی تروا بودم، بانوی من». پنهلوپه میگوید: «پس حتماً آوازها برات احمقانه بهنظر میرسن.» در پایان فیلم، خنیاگرِ دربارِ پنلهلوپه (با بازی تراویس اسکات) میگوید: «تاریکیِ پیروزی، نویسندگان را در هالهای از افسانه میپوشاند. همهی ما را به خنیاگرانی کور و گدایانی نابینا بدل میکند.» به بیان دیگر، سرودها و روایتها، پیروزی در تروا و کسانی را که مسئول آن بودند، به افسانه بدل میکنند و واقعیتِ تاریک آنچه را حقیقتاً رخ داده، در پسِ پردهای از اسطوره پنهان میسازند. این روایتها همچنین آن قهرمانان را در ذهن ما به مرتبهی خدایان ارتقا میدهند و درمقابل، جایگاه ما را به گدایانی در برابر آنان فرو میکاهند.
اینجاست که به نبوغِ رویکرد کریستوفر نولان در اقتباس از «ادیسه» پِی میبریم. او تفاوت میان شعر حماسی و باشکوه هومر و فیلم تیرهوتاریک، زُمخت و خامِ خودش را با این ایده آشتی میدهد که شعر حماسی، درواقع، چیزی جز بزککردن و آرمانی جلوهدادنِ آن چیزی نیست که حقیقتاً رخ داده است. اما نه در مورد عناصر اسطورهای و فراطبیعی داستان، مثل سیکلوپها و سیرنها، آنطور که شاید انتظار داشته باشیم؛ این عناصرِ فَنتستیکال کماکان در فیلمِ نولان به قوتِ خودشان باقی هستند؛ بلکه در مورد خودِ جنگ تروا! فیلم با صحنهای آغاز میشود که در آن خنیاگری در تالار اودیسئوس، داستان جنگ تروا را با شور و حرارت روایت میکند. اما تنها چند دقیقه بعد، پنهلوپه از او میخواهد که دست از خواندن بردارد و میگوید: «من سرودی دربارهی اودیسئوس نمیخواهم؛ خودِ اودیسئوس را میخواهم.»
به بیان دیگر، پنهلوپه گویی در این لحظه از زبانِ خودِ فیلمساز سخن میگوید و خواهان خودِ واقعیت است؛ نه روایتِ افسانهای و آرمانیشدهی آن. در پایان، اودیسئوس در مقام یک گدا به خانهی خودش بازمیگردد. اودیسئوس بزرگ؛ همان قهرمانی که درسراسر جهان یونانی برایش سرودها میخوانند. اما حالا به ساحل میرسد، درحالیکه جز یک شلوارِ پارهپوره چیزی برایش باقی نمانده است. در کتاب هومر، ماجرا کاملاً متفاوت است. اودیسئوس درواقع با ثروت و طلایی که فئاسیان به او بخشیدهاند، قدم به خاک ایتاکا میگذارد و آتنا صرفاً برای پنهانکردنِ هویت او، ظاهرش را به هیئتِ یک گدا درمیآورد. بنابراین، در کتاب، گداییِ اودیسئوس صرفاً یک پوشش و نقاب است؛ اما در فیلم، این ظاهرِ فرودست قرار است فروتنی و روحِ پالایششدهی تازهای را به نمایش بگذارد که او در طول سفر بهدست آورده است.
«اُدیسه»ی نولان سرشار از مردان و زنانی است که نیروهایی ناشناخته آنها را به حرکت درمیآورند؛ نیروهایی که نه از جانب خدایان، بلکه از اعماق عواطف و احساسات سرکوبشدهی خودِ شخصیتها سرچشمه میگیرند. به نظر میرسد نولان در اینجا به مفهوم «ذهن دوپاره» (Bicameral Mind) اشاره دارد؛ فرضیهای که نخستینبار جولیان جینز، روانشناس آمریکایی، مطرح کرد. این فرضیه که جاناتان نولان، برادرِ کریستوفر، در ساخت سریال «وستورلد» از آن بهره گرفت (تا جایی که حتی قسمت پایانی فصل اول سریال نیز «ذهن دوپاره» نام داشت)، امروزه تا حد زیادی اعتبار علمی خود را از دست داده است. بااینحال، ایدهی محوری آن چنین است: انسانهای نخستین افکار و احساسات خود را نه برخاسته از ذهن و درونِ خویش، بلکه فرمانهایی میپنداشتند که از جانب خدایانی بیرونی به آنها القا میشدند. ازهمینرو، فیلمِ نولان نتیجهی روانشناختیکردنِ داستانِ هومر است. سفر اودیسئوس صرفاً سفری جغرافیایی نیست که طی آن از دریاها میگذرد تا به خانهاش بازگردد؛ بلکه سفری روانشناختی است که در جریان آن، سرانجام مسئولیت خطاها و اعمال خود را میپذیرد.
البته که خیانتِ اودیسئوس به سینون وجهِ مشترکِ اکثرِ کاراکترهای نولان است: در «شوالیهی تاریکی»، بتمن نیز ناچار است برای حفظ همان قوانین و ارزشهایی که میکوشد از آنها دفاع کند، آنها را زیر پا بگذارد. جوکر با کشتن ریچل و سوزاندن چهرهی هاروی دنت، بتمن را به مسیری اخلاقاً مسئلهدار سوق میدهد؛ مسیری که درنهایت به برپایی نوعی «دولتِ نظارتی» میانجامد. بروس وین برای یافتن جوکر، سامانهای فراگیر را به کار میگیرد که امکانِ شنود مخفیانهی مکالمات شهروندان را فراهم میکند؛ اقدامی که فیلم آشکارا آن را راهکاری نادرست و ناقض حریم خصوصی به تصویر میکشد. کاب هم مجبور میشود دربارهی مال و داروی خوابآور به اعضای گروهش دروغ بگوید و بهاینترتیب، جان آنها را به خطر بیندازد. کاب به اعضای گروهش نمیگوید که تصویرِ همسرش، مال، ممکن است در رؤیاها ظاهر شود و کنترل اوضاع را به هم بزند. برای اجرای مأموریت، کاب از داروی خوابآوری بسیار قوی استفاده میکند که به آنها اجازه میدهد تا سه لایه به عمق رؤیا پیش بروند. اما اگر کسی در خواب بمیرد، برخلاف حالت معمول بیدار نمیشود، بلکه به فضایی به نام «برزخ» سقوط میکند. اوپنهایمر نیز در مسیر دستیابی به صلح که سرانجام فقط تا حدودی محقق میشود، صدها هزار نفر، ازجمله معشوقهاش، را به کامِ مرگ میفرستد.
اما یکی از راههای بررسیِ پیچیدگیهای دراماتیک و تماتیکِ «اُدیسه»، پرداختن به برخی از ایراداتی است که توسط منتقدان و تماشاگران به فیلم نسبت داده میشود. نخستین ایرادی که در شبکههای اجتماعی، حتی پیش از آنکه کسی فرصتِ تماشای کاملِ فیلم را پیدا کند، به «اُدیسه» گرفته میشد، این بود که تلماخوس پدر و مادرش را بهترتیب «بابا» و «مامان» خطاب میکند؛ انتخابی که بهزعمِ این گروه، لحنی مُدرن، محاورهای و حتی «آمریکایی» به فیلم بخشیده است که برای اقتباسِ یک داستانِ باستانی نامناسباند. امیلی ویلسون در مقدمهی ترجمهی خود از «اُدیسه»، استدلال میکند که سادگیِ اندیشه و صراحتِ بیان، از ویژگیهای بنیادینِ جهانِ هومر هستند. بهگفتهی او، بازآفرینیِ داستان با زبانی پرزرقوبرق و آراسته به تعابیرِ پرطمطراقِ ادبی، صرفاً تلاشی است برای بهرُخکشیدنِ جایگاهِ والای اثر از طریقِ آتشبازیهای زبانی؛ رویکردی که نهتنها با سبکِ هومر همخوانی ندارد، بلکه مضحک است. نولان نیز بهشدت از این دیدگاه تأثیر گرفته است.
نولان در مصاحبهای دراینباره میگوید: «وقتی پای دنیایِ باستان وسط میآد، مردم معمولاً نگاه عجیبی بهش دارن. کُلی پیشداوری فرهنگی وجود داره. خیلی وقتها هم صرفاً چون چیزی مالِ دوران قدیمه، بیدلیل بزرگش میکنن و بهش یهجور جایگاه دستنیافتنی میدن. اما وقتی خودِ منظومه رو میخونید، با چیزی روبهرو میشید که خیلی زمینی، ملموس و قابلفهمه. من نمیخواستم برگردم به هالیوودِ دههی پنجاه و شصت میلادی؛ دورانی که همه با لحنی حرف میزدن که اون زمان شیک و باکلاس به حساب میاومد. مثلاً با لهجهی بریتانیایی یا همون لهجهی بهاصطلاح میانآتلانتیکی حرف میزدن. چنین انتخابی اصلاً منطقی نیست.»
این همان منطقی است که باعث شده نولان تراویس اسکاتِ رَپر را بهعنوانِ راویِ حماسهی جنگِ تروا که فیلم با او آغاز میشود، انتخاب کند. نولان در مصاحبهای توضیح میدهد که: «دانشگاهیها معمولاً دربارهی این صحبت میکنن که چطور شعرهای حماسیِ هومر، نسلبهنسل و بهصورتِ شفاهی منتقل شدن. اما وقتی به این موضوع میرسن، همیشه مثالشون شاعرانِ مردمیِ یوگسلاوی در دههی ۱۹۲۰ میلادیه. هیچوقت سراغ رپ نمیرن یا مثلاً به کسی مثل تراویس اسکات اشاره نمیکنن.» از نظر نولان، اینکه رپ را در مرتبهای فروتر از سنت شفاهیای قرار دهیم که حماسههای هومر از دل آن پدید آمدهاند، اما در مقابل، چنین جایگاهی را برای خنیاگران محلی بالکان به رسمیت بشناسیم، نمونهای عجیب از نخبهگرایی و انحصارطلبی فرهنگی است.
به بیان دیگر، اگر آوازهخوانان محلیِ یک فرهنگِ کهن میتوانند حاملان سنتی باشند که حماسههای هومر نیز از طریقِ آن نسلبهنسل منتقل شدهاند، چرا هنرمندان رپِ امروز نتوانند ادامهدهندگان همان سنت باشند؟ چرا رپرها شایستهی این جایگاه دانسته نمیشوند؟ از این منظر، رپرهای معاصر را میتوان همتای امروزیِ خنیاگران دوران باستان دانست. بنابراین، همانطور که نولان معتقد است بازآفرینیِ «اُدیسه» با زبانی بیشازاندازه آراسته و لحنی پرطمطراق، با سادگی و صراحتِ شعر هومر همخوانی ندارد، انتخابِ رپ و تراویس اسکات نیز اتفاقاً به روحِ اثرِ مرجع نزدیکتر است. چراکه حماسههای هومری آثاری نخبهگرایانه و مختصِ محافل ادبی و فرهنگیِ خواص نبودند؛ آنها برای مخاطبان عام روایت و اجرا میشدند و پیش از هر چیز، کارکردی سرگرمکننده داشتند. از این نظر، شاید رپ بیش از هر قالبِ موسیقاییِ مُدرنِ دیگری بتواند همان نقشی را ایفا کند که خنیاگران در فرهنگ باستان برعهده داشتند. استفاده از تراویس اسکات نه تلاشی برای مدرنسازیِ تصنعیِ یک اثر باستانی، بلکه راهی برای نشاندادنِ تداومِ همان سنت در فرهنگ معاصر است.
همانطور که ویلسون اشاره میکند، نسخهای از «اُدیسه» که امروزه اینهمه نسبت به آن حساسیت و تعصب وجود دارد، خودش حاصلِ نوعی اقتباس مدرن است. یونانیان حتی هنگام نخستین اجراهای این داستان، هنوز الفبا نداشتند. بنابراین، یکی از مهمترین ویژگیهای حماسههای هومری، از همان ابتدا، تواناییِ سازگارشدن با زمانه و بهروزرسانیِ خود بوده است؛ تا بتوانند همچنان همان کاری را انجام دهند که از ابتدا برایش به وجود آمده بودند: سرگرمکردن مخاطب و تعلیمدادنِ آموزههای اخلاقی. نکتهای که سعی دارم روشن کنم این است که احترامی که ما برای متون بسیار کهنی مثل «اُدیسه» یا «دوزخِ» دانته قائلیم، تا حدی بیمورد است. این آثار اساساً و ذاتاً تفاوتی با مثلاً یک کامیکبوکِ بتمن ندارند. درست است که مضامین و مفاهیم مهمی را در خود جای دادهاند، اما هرگز متونی مقدس نبودهاند. آنها آثاری سرگرمکننده بودند که بلندپروازیهای هنری و فکری داشتند. درواقع، طرحِ داستانیِ فیلم «هفتِ» دیوید فینچر دقیقاً به مضمونِ مشابهی میپردازد؛ اجازه بدید لحظاتی کوتاه از «اُدیسه» فاصله بگیریم.
ماجرا از این قرار است که فیلمِ «هفت» روایتگرِ داستانِ یک قاتلِ سریالی معروف به جان دو (کوین اسپیسی) است که از منابعِ ادبی و مذهبیِ کلاسیک برای طراحی قتلهایش الهام میگیرد. آثاری مثل «حکایتهای کانتربری» اثر جفری چاوسر: مجموعهای از داستانها که در قرون وسطا روایت میشوند. شخصیتهای مختلفی در مسیرِ زیارت به کانتربری، داستانهایی برای یکدیگر تعریف میکنند. این اثر در کنار سرگرمکردن مخاطب، رفتارها، ضعفها و رذایل اخلاقی جامعه را نیز به تصویر میکشد. یا «دوزخ» اثر دانته: بخش نخستِ منظومهی «کمدی الهی» که دانته در آن سفری خیالی به دوزخ را روایت میکند. در این سفر، گناهکاران را میبیند که هرکدام متناسب با گناهشان مجازات میشوند. هیچکدام از اینها صرفاً متونِ مذهبی یا اخلاقیِ خشک، مقدس و ملالآور نبودند؛ آنها مفاهیم دینی و اخلاقی را به داستانهایی جذاب و سرگرمکننده تبدیل میکردند تا مخاطبانِ عام با آنها ارتباط برقرار کنند.
به اعتقاد جان دو، او نیز دقیقاً همین کار را با قتلهایش انجام میدهد: در دورانی که مردم به تماشای تلویزیون اعتیاد پیدا کردهاند، تنها راهِ تسخیرِ تخیلِ عمومی و نشاندنِ یک پیام اخلاقی در ذهنِ مخاطبان، این است که سلسلهای از قتلهای نمایشی و دراماتیک به راه بیندازی که چرخهی خبری را به تسخیرِ خود درآورد. در جایی از فیلم، جان دو میگوید: «اگه میخوای مردم به حرفت گوش بدن، دیگه نمیتونی فقط آروم به شونهشون بزنی و صداشون کنی. باید با پُتک بکوبی توی سرشون تا تازه متوجه بشی که تمام حواسشون رو بهت دادن.» بهعبارت دیگر، برای آموزشدادن به مردم، اول باید سرگرمشان کنی. بهویژه اگر در نظر بگیریم که از زمانِ اکرانِ «هفت» تا امروز، با گسترش شبکههای اجتماعی و رواج ویدئوهای کوتاه، دامنهی توجهِ مخاطبان بیش از پیش کاهش یافته است.
خلاصه اینکه، اگر با این مسئله مشکلی ندارید که یک فیلمِ بتمن برای امروزیکردنِ اثرِ مرجع، در اقتباس از آن آزادیهای خلاقانهای به خرج دهد (همان کاری که خودِ نولان با سهگانهاش انجام داد)، پس نباید صرفاً بر مبنای یک اصلِ کُلی، با بهکارگیریِ همین رویکرد در «اُدیسه» نیز مخالفت کنید. تأکیدِ اصلی در اینجا بر عبارتِ «بر مبنای یک اصلِ کُلی» است. بدیهی است که تغییراتِ خلاقانه در پروسهی اقتباس ممکن است نتیجهبخش باشند یا به شکست بینجامند؛ اما ارزیابیِ موفقیت یا شکستِ آنها تنها پس از تماشای فیلم امکانپذیر است. آنچه بیپایه و نامعقول بهنظر میرسد، این است که حماسههای هومری را ذاتاً واجدِ نوعی قداست و تغییرناپذیری بدانیم؛ گویی صرفاً بهدلیلِ قدمت و جایگاه تاریخیشان، هرگونه بازآفرینی و دخلوتصرف در آنها از اساس ناموجه است.
در این نقطه میرسیم به دوتا از جدیترین و مناقشهبرانگیزترین نقدهایی که اِمیلی ویلسون در مقالهی انتقادیِ جنجالبرانگیزش به فیلمِ نولان وارد کرده بود. نخستین نقد او این است که ارزشها و موضعگیریهای اخلاقیِ فیلم با یکدیگر تناقض دارند. به اعتقاد او، فیلم از یک سو به ما میگوید زیرپاگذاشتنِ قانون زئوس کار نادرستی است، اما از سوی دیگر، همین کار را در موقعیتی دیگر درست و پسندیده جلوه میدهد. به بیان دقیقتر، ویلسون به این مسئله اعتراض دارد که «در اُدیسهی نولان، کشتار انسانها با توسل به حیله، فناوری و سلاح، وقتی یونانیها ترواییها را ــ که قانون زنیا (مهماننوازی و حرمتِ مهمان) را زیر پا گذاشتهاند ــ میکُشند، عملی نادرست جلوه داده میشود؛ اما وقتی اودیسئوس خواستگارانی را که آنها نیز همین قانون را نقض کردهاند، از میان برمیدارد، عملی درست و پسندیده به تصویر کشیده میشود.» منظورِ ویلسون این است که این ترواییها بودند که قبل از یونانیها قانونِ زئوس را زیر پا گذاشته بودند: چون در یکی از روایتهایِ اساطیری یونان، رُبودنِ هلن بهدستِ پاریس ــ اتفاقی که آغازگر جنگ تروا بود ــ نقضِ قانون زنیا به شمار میرفت و ازهمینرو، جنگ با تأییدِ زئوس توجیه میشد. اما این انتقاد دو اشکال اساسی دارد.
نخستین اشکال را تئو نَش، پژوهشگر ادبیات و فرهنگ کلاسیک، در پاسخ مستقیم به ویلسون بهخوبی توضیح داده است. او در مقالهای با عنوانِ «آیا من و امیلی ویلسون واقعاً یک فیلمِ اُدیسه را تماشا کردهایم؟» میگوید: وقتی ویلسون ادعا میکند که ترواییها قانون زئوس را زیر پا گذاشتهاند، درواقع پیشفرضی را واردِ بحث میکند که از خودِ فیلم نیامده است. منظور مشخصاً ماجرای ربودهشدنِ هلن بهدست پاریس است؛ اتفاقی که نولان تقریباً هیچ اشارهای به آن نمیکند. منابع باستانی دربارهی اینکه آیا هلن با میل و ارادهی خودش همراهِ پاریس رفت یا به اجبار رُبوده شد، روایتهای متفاوتی دارند. نولان هم، مانند هر فیلمساز دیگری که دست به اقتباس میزند، هیچ الزامی ندارد که یکی از این تفسیرها را وارد داستانی کند که اساساً آن اتفاق را به تصویر نمیکشد. صرفاً به این دلیل که ایدهای در سنت گستردهتر اساطیر یونان شناختهشده است، نمیتوان فرض کرد که حتماً بخشی از روایتِ خاصِ نولان نیز هست. همانطور که نَش اشاره میکند، این مسئله به نحوهی تفسیر ما از داستان بستگی دارد. بنابراین، نمیتوان ادعا کرد فیلم با چیزی تناقض دارد که اساساً در خودِ فیلم وجود ندارد.
ویلسون ادعای مشابهی را هم دربارهی نحوهی برخورد فیلم با فریبکاری مطرح میکند. بهزعم او، فیلم از یک سو فریبدادنِ سینون بهدستِ اودیسئوس یا فریبدادنِ تلماخوس بهدستِ خواستگاران را محکوم میکند، اما از سوی دیگر، وقتی تلماخوس و اودیسئوس خودشان خواستگاران را فریب میدهند، این کار را میستاید و تأیید میکند. این ما را به دومین ایرادِ این نقدها میرساند. چنین انتقادهایی بر این پیشفرض اُستوارند که فیلم میخواهد استدلالی دوگانه و سیاهوسفید مطرح کند: اینکه ارزشهای اخلاقیِ دوران گذشته بهتر از ارزشهای جدید و بدبینانهاند و برای آنکه فیلم از نظر مضمونی منسجم باشد، قهرمانانش باید کاملاً به ارزشهای کهن پایبند بمانند. اما این برداشت اساساً نکتهی اصلیِ «اُدیسه» و دیگر آثار مشابهِ نولان را نادیده میگیرد. مسئله، تلاش برای بازگشت به دوران طلاییِ ازدسترفته نیست؛ بلکه مسئله، درماندگی و اندوهِ کسی است که احساس میکند خود به ابزاری برای سوقدادنِ تمدن بهسوی آیندهای ناگزیر بدتر تبدیل شده است.
در سهگانهی «شوالیهی تاریکی» نیز بتمن از این احساسِ گناه رنج میبَرد که آغازگرِ چرخهای از تشدیدِ خشونت و ظهورِ نیروهای خودسر بوده است. در پایانِ «بتمن آغاز میکند»، کُمیسر گوردون با بتمن دیدار میکند تا مُجرمِ جدیدی را معرفی کند: جوکر. گوردون میپُرسد: «پس تشدیدِ درگیری چی؟» بتمن میپرسد: «تشدیدِ درگیری؟» گوردون توضیح میدهد: «ما شروع میکنیم به استفاده از سلاحهای نیمهخودکار، اونا سراغ سلاحهای خودکار میرن. ما جلیقهی ضدگلوله میپوشیم، اونا فشنگهای زرهشکاف میخرن.» منظور این است که جوکر، مشخصاً در واکنش به بتمن، یک مبارزِ نقابدار که از روی پشتبامها میپَرد، متولد شده است. چرخهای از تشدیدِ خشونت که درنهایت به ظهورِ یک تروریست منجر میشود؛ کسی که شهر را به زانو درمیآورد و پس از او، دیکتاتوری قدرت را بهدست میگیرد و کنترل شهر را کاملاً تصاحب میکند. اما بتمن در واکنش به این وضعیت، به انسانی شریفتر و پایبندتر به اصول اخلاقی تبدیل نمیشود؛ بلکه دستگاهی مبتنیبر شنودِ مکالماتِ تلفنهای مردم میسازد تا تمامِ جمعیت شهر را زیر نظر بگیرد.
قهرمانان نولان آدمهایی نیستند که بخواهند به اصول اخلاقیِ مطلق و دستنخورده پایبند بمانند. شاید برای پاکی و معصومیتِ دوران گذشته حسرت بخورند، اما درنهایت واقعگرایانی هستند که برای کنارآمدن با شرایطِ پیشِرویشان، ناچارند مطابقِ اقتضائاتِ دورانِ بدبینانه و بیرحمی که در آن زندگی میکنند، دست به عمل بزنند. در پایان سهگانهی «شوالیهی تاریکی» نیز دیگر راهی برای بازگشت به دورانِ پیش از ظهورِ عدالتجویانِ خودسر وجود ندارد. حتی وقتی بروس وِین بازنشسته میشود، این چرخه باید با جایگزینِ او، یعنی رابین، ادامه پیدا کند. همین مسئله دربارهی «اوپنهایمر» نیز صدق میکند. آیا اوپنهایمر احساس گناه میکند؟ قطعاً. اما درعینحال میداند که اگر خودش بمب اتمی را نمیساخت، آلمانیها دیر یا زود به آن دست پیدا میکردند. عصر اتمی، در هر صورت، از راه میرسید. دیگر هیچ راهی برای بازگشت به دنیای پیش از عصر اتمی وجود ندارد. تنها کاری که برای او باقی مانده، پذیرفتنِ بارِ سنگینِ این حقیقت است که خودش واسطهای بوده که از طریقِ او، آن ایده واردِ جهان شده و آن را به جایی بدتر از قبل تبدیل کرده است.
حیلهی اودیسئوس نیز جهان را وارد مرحلهی تاریکترِ تازهای کرد. اما این به آن معنا نیست که او پس از درکِ پیامدهای کارش، دیگر دست از فریبدادنِ دیگران برمیدارد. فریبکاری حالا به بخشی جداییناپذیر از ساختارِ متافیزیکالِ جهانی تبدیل شده که او و دیگران در آن زندگی میکنند. او احساس گناه میکند، اما آنقدر سادهلوح نیست که تصور کند میتوان همهچیز را به وضعیتِ سابق بازگرداند. در جهانی که بمب اتم اختراع شده است، تصورِ جنگی میان ابرقدرتها بدون سایهی تهدید هستهای ناممکن به نظر میرسد؛ همانطور که در جهانی که قانون زئوس پایمال شده، دیگر نمیتوان تصور کرد اودیسئوس خواستگاران را از میان بردارد، بیآنکه اصلِ مهماننوازی را زیر پا بگذارد. اودیسئوس یک جنگجوست و کشتن، مهارتی است که در آن از هر چیز دیگری تواناتر است. آنچه او بابتش احساس عذاب وجدان میکند، هرگز خودِ جنگ نیست؛ بلکه این واقعیت است که، به تعبیر خودش، «یک نبرد را به شکار تبدیل کرد».
در طولِ فیلم متوجه میشویم که یکی از ویژگیهای شخصیتی اودیسئوس این است که او هنگامِ شکار، عمداً زهِ کمانش را به صدا درمیآورد تا حیوان از حضورش آگاه شود و فرصتی برای فرار و نجات جانش داشته باشد. در پایان فیلم، وقتی اودیسئوس زهِ کمانش را در جای خود قرار میدهد، بار دیگر عمداً آن را به صدا درمیآورد؛ اما این بار نهفقط برای آنکه به همسرش خبر دهد بازگشته است، بلکه برای اینکه به خواستگارانی که قصد دارد از میان بردارد نیز هشدار دهد که قرار است «شکار»شان کند؛ درست همانطور که برای شکاری عادلانه حیوانات را از قصدش باخبر میکرد. سلاخیِ خواستگاران، بازآفرینیِ قتلعامِ ترواییها در مقیاسی کوچکتر است. همانگونه که اهالی تروا با فریب و درحالیکه در موقعیتی آسیبپذیر و بیدفاع قرار داشتند، قتلعام شدند، خواستگاران پنهلوپه نیز در شرایطی مشابه، آماجِ خشونت اودیسئوس قرار میگیرند. نولان عامدانه سلاخیِ خواستگاران بهدست اودیسئوس را با شور و شوق و سرخوشیِ یک صحنهی اکشنِ تمامعیار به تصویر میکشد؛ گویی اودیسئوس در قامتِ جان ویکِ جهان باستان ظاهر شده است.
حیلهی اودیسئوس جهان را وارد مرحلهی تاریکترِ تازهای کرد. اما این به آن معنا نیست که او پس از درکِ پیامدهای کارش، دیگر دست از فریبدادنِ دیگران برمیدارد. فریبکاری حالا به بخشی جداییناپذیر از ساختارِ متافیزیکالِ جهانی تبدیل شده که او و دیگران در آن زندگی میکنند. او احساس گناه میکند، اما آنقدر سادهلوح نیست که تصور کند میتوان همهچیز را به وضعیتِ سابق بازگرداند
دلیلش این است که خشونتی که در این سکانس شاهد آن هستیم، از همان جنسی است که همراهان اودیسئوس در تروا به کار گرفتند: خشونتی برآمده از خشمی دَهساله که سرانجام ارتشِ آگاممنون را واردِ نوعی جنونِ خونخواهانه کرد. گرچه نولان سقوط تروا را از زاویهدیدِ اودیسئوس روایت میکند و به همین دلیل، آن سکانس لحنی سوگوارانه و دلهرهآور دارد، اما در جریان قتلعام خواستگاران، ما همان سرخوشیِ برآمده از خشونتی افسارگسیخته علیه افرادی بیسلاح و درمانده را تجربه میکنیم که احتمالاً سربازانِ آگاممنون در شبِ سقوط تروا از آن سرمست بودند. بنابراین، گرچه تماشای مجازات متخلفان ــ بهویژه آنتینوسِ گستاخ ــ ممکن است لذتبخش باشد، اما صحنهای پیروزمندانه نیست.
اودیسئوس پیشتر شأن و منزلت خود را زیر پا گذاشته و حالا میداند که قتلعام خواستگاران، هرقدر هم سزاوار چنین مجازاتی باشند، چه معنایی دارد. او پس از کشتار میگوید: «ما پیوندهای شکنندهی میان انسانها را گسستیم.» ما نیز، همچون اودیسئوس، حسرتِ بازگشت به روزگاری را در دل داریم که بتوانیم دوباره به آن بازگردیم و در آن احساس کنیم به خانه رسیدهایم. اما حقیقت این است که بازگشتی در کار نیست؛ ما هرگز نمیتوانیم به گذشته بازگردیم. اودیسئوس نیز در پایان، راه تبعید را در پیش میگیرد؛ زیرا میداند دیگر نمیتواند بر تخت پادشاهی بنشیند و وانمود کند که پادشاهی درستکار است. بهنظر میرسد ویلسون انتظار دارد فیلم بیانیهای روشن و بیابهام دربارهی چگونگیِ اصلاح و ترمیمِ جهان ارائه دهد. اما نولان آنقدر سادهاندیش نیست که تصور کند راهی برای بازگشت وجود دارد. اودیسئوس نیز، درست مانند بتمن، کاب و اوپنهایمر، قهرمان نیست.
یکی دیگر از نقدهایی که ویلسون در مقالهاش مطرح میکند این است که فیلم اینطور نشان میدهد که: «سرپیچی از خدایان، وقتی اودیسئوس پولیفموس، پسر پوزئیدون، را نابینا میکند، اقدامی شجاعانه و ستودنی است؛ اما وقتی اوریلوخوس گاوهای خدای خورشید را میخورد، رفتاری احمقانه و از سرِ زیادهخواهی محسوب میشود»؛ این ادعا چنان از درکِ ابتداییِ زبان سینما و شیوهی روایتپردازی به دور است که حتی از یک کاربرِ ناشناس و معمولی در شبکههای اجتماعی هم بعید به نظر میرسد؛ چه برسد به کسی با پیشینهی آکادمیکِ ویلسون. آن تیر آخری که اودیسئوس از کمانش بهسوی پولیفموس رها میکند، معنای بسیار روشنی دارد: این کار بههیچوجه اقدامی قهرمانانه نیست. اودیسئوس از جهانی که خودش به وجود آورده، شریفتر و اخلاقیتر نیست. درواقع، در سکانسِ گرفتارشدن اودیسئوس و همراهانش در غار پولیفموس، نولان از نمایش نیرنگِ معروف اودیسئوس صرفنظر میکند؛ نقشهای که در روایت اصلی با مستکردنِ غول به کمکِ شراب آغاز میشود و سپس با معرفی اودیسئوس به نام «هیچکس» ادامه پیدا میکند.
در داستان هومر، وقتی پولیفموس برای کمک، غولهای همنوعش را با فریاد فرامیخواند و میگوید «هیچکس» به او آسیب رسانده است، آنها تصور میکنند که نیرویی الهی او را گرفتار کرده و در پاسخ، دعا و نیایش را به او توصیه میکنند. درعوض، در فیلمِ نولان این ماجرا جای خود را به کُنشی خشونتبار، بیرحمانه و از سرِ خشم و شتابزدگی میدهد. هنگامی که پولیفموس از سر خشم و اندوه، کلاهخودِ یکی از سربازان را بیرون میاندازد، اودیسئوس تیری به چشم او شلیک میکند. این اقدام نسنجیده به بهای جانِ دو تن از همراهانِ اودیسئوس تمام میشود و نشان میدهد که تکبر او به چیزی ظالمانه و بدجنسانه تبدیل شده است. اوریلوخوس (هیمش پاتل)، دستِ راستِ اودیسئوس، بلافاصله از او میخواهد دست نگه دارد و کمی بعد از او میپرسد چرا نتوانسته رحم و شفقت نشان دهد. بااینحال، اودیسئوس درک نمیکند که ورودِ بیاجازه و تجاوزکارانهی آنها به حریمِ دیگری، گناهشان را تقریباً همسنگِ خواستگارانِ پنهلوپه در ایتاکا میکند.
نقدِ بعدی ویلسون این است که فیلم در نحوهی نمایش خدایان میخواهد از هر دو طرف ماجرا سود ببرد: از یک سو، چنین القا میکند که خدایان وجود ندارند و از سوی دیگر، طوفانهای سهمگینِ دریا و وزش باد را جلوههایی از حضور و دخالتِ آنها نشان میدهد. اولاً، اینکه آتنا اساساً وجود دارد یا نه، به تفسیر مخاطب بستگی دارد. دوم، تصمیم نولان برای بهتصویرکشیدنِ خدایان عمدتاً در قالبِ نیروهای طبیعت ــ از غرشهای هشداردهندهی رعد گرفته تا طوفانهای سهمگین در دریا ــ به این معنا نیست که او، به تعبیر ویلسون، تصمیم گرفته است آنها را از داستان «حذف کند». سوم، ممکن است کسی از رویکرد نولان خوشش نیاید؛ رویکردی که در آن، خدایان بهصورت نیروهایی نادیدنی تصویر میشوند که از طریق پیامدهای اعمال انسانها در جهان مداخله میکنند؛ برداشتی با رنگوبوی الهیاتِ مسیحی. اما نپسندیدنِ این انتخاب به معنای متناقضبودنِ فیلم نیست. و چهارم، همانطور که نَش اشاره میکند هرکسی که تراژدیهای سوفوکل را خوانده باشد، میداند که خدایان یونان میتوانند بهطور غیرمستقیم و از رهگذرِ پیامدهای اعمالِ انسانها، کسانی را که قوانینشان را زیر پا میگذارند، مجازات کنند.
یکی دیگر از نقدهای ویلسون این است که فُرمِ فیلم با ارزشهایی که خودش مطرح میکند، همخوانی ندارد؛ بهعبارت دیگر، فیلم نوعی «اسب تروا» است: فیلمنامه یک دسته از ارزشها را تبلیغ میکند، اما دوربین در عمل به ترویجِ ارزشهایی کاملاً متفاوت میپردازد. او مدعی است که فیلم چیزی جز نمایشی عظیم و افراطی از جلوههای بصری و شکوهِ تولید نیست و خشونت، صحنههای اکشن و تکنیکهای پیچیدهی فیلمسازی، همگی آن دغدغهی ظاهریِ فیلم دربارهی زوالِ ارزشهای انسانی را زیرِ سؤال میبَرند. بهگفتهی ویلسون، فیلم زمانِ کافی به قربانیان اختصاص نمیدهد تا بتواند تصویری قانعکننده از هزینهها و پیامدهای خشونت ارائه کند.
از سوی دیگر، تمام آن ترفندهای فنی و جلوههای ویژه که در مقابل دوربین اجرا شدهاند، چیزی جز شکل دیگری از فریبکاری نیستند؛ آنهم در فیلمی که ظاهراً در سوگِ دورانی به سر میبَرد که فریبکاری در آن رواج داشته است. او طوری صحبت میکند که انگار شاهدِ فیلمی از مایکل بِی بودهایم! اتفاقاً نقد اسلاوی ژیژک، فیلسوف، فیلم را بهخاطر مقیاس نسبتاً کوچک و جمعوجورش تحسین میکند. او مینویسد: «هرگز ساحل مقابل تروا را نمیبینیم که هزاران سرباز یونانی و صدها کشتی در آبهای پشتسرشان آن را پر کرده باشند؛ خبری از نبردهای عظیم با حضور صدها سرباز نیست. خود تروا نیز نه به شکل کلانشهری عظیم، بلکه همچون مجموعهای از ساختمانها به تصویر کشیده میشود که خیابانهایی باریک و پرپیچوخم میانشان قرار گرفته است.» محاصرهی تروا و سقوط شهر، در مقایسه با دیگر اقتباسهای هالیوودی از حماسههای باستانی، رویکردی غیرماکسیمالیستی دارد و بهمراتب کمتر بر جلوههای عظیم و پرزرقوبرق تکیه دارد.
اما بیایید فعلاً حق را به ویلسون بدهیم. فرض کنیم فیلم واقعاً سرشار از نماهای فریبنده و جلوههای تماشایی است که بهجای واداشتن مخاطب به تأمل دربارهی هزینههای خشونت، صرفاً هیجان او را برمیانگیزند. آیا جایگزینِ آن، یعنی فیلمی آهسته و تأملبرانگیز، واقعاً میتوانست تأثیر بیشتری داشته باشد؟ خب، باز هم پاسخ منفی است. و برای توضیح این موضوع، بارِ دیگر باید به سراغِ «هفتِ» دیوید فینچر و جان دو برویم. ویلسون ظاهراً میخواهد باور کند که این مقالههای آکادمیک و برخاسته از دانشگاهها هستند که امروزه میتوانند بر مخاطبان تأثیر بگذارند. اما چنین نیست. ما در همان عصرِ زوالی زندگی میکنیم که نولان درحالِ تشخیص و واکاویِ آن است؛ همان دورانی که جان دو قتلهایش را در بسترِ آن طراحی میکرد. دورانی که در آن، برای آنکه پیامی اساساً فرصتی برای نفوذ به ذهن مخاطب پیدا کند، ناگزیر باید از مسیرِ جلوههای تماشایی و پُرزرقوبرق، و برانگیختنِ هیجان او عبور کند.
دلیلِ اینکه امروز رسانههای خبریِ بزرگ ــ حتی آنهایی که بهطور تخصصی سینما را پوشش نمیدهند ــ دربارهی نگاهِ فیلم به ارزشهای حاکم بر عصر ما بحث میکنند، این است که نولان زبانِ سینمای اکشن را بهخوبی میشناسد و با آن سخن میگوید؛ نه اینکه صرفاً مقالهای آکادمیک با ارجاعات اخلاقیِ بینقص ارائه کرده باشد. اگر فیلم به اثری تبدیل میشد که ۴۵ دقیقه از زمانش به گریهوزاریِ قربانیانِ تروا اختصاص داشت، هیچکس به دیدنش نمیرفت و درنتیجه، چنین تأمل و گفتوگوی فرهنگیای هم شکل نمیگرفت. علاوهبراین، من شخصاً صحنهی غارتِ تروا را بهشدت تکاندهنده یافتم. برانگیختنِ همدلی با قربانیان لزوماً به میزانِ زمانِ حضورِ آنها جلوی دوربین بستگی ندارد. گاهی یک صحنهی تأثیرگذار با حضور یکی از بااستعدادترین و پردرآمدترین بازیگران زنِ جهان برای انتقال این حس کافی است. برای درکِ این حقیقت که خشونت پیامدهایی بهدنبال دارد، نیازی نیست با تکتکِ ترواییها آشنا شویم. کیفیتِ پرداختِ صحنهها نیز اهمیت دارد. ازاینرو، ادعای ویلسون مبنیبر اینکه فیلم در سطح کلامی به ما میگوید انسانها اهمیت دارند، اما در سطح بصری نشان میدهد که چنین اهمیتی ندارند، اساساً قابلدفاع نیست.
حالا که حرف از سکانسِ سقوطِ تروا شد، لازم است به این نکته هم اشاره کنم: نولان بارها گفته که به نقدهای آثارش توجهی نمیکند، اما بسیاری از فیلمهایش درواقع با یکدیگر وارد گفتوگو میشوند. نولان، مانند هر فیلمساز مؤلفِ بزرگِ دیگری، هنرمندی است که پیوسته در پی به چالش کشیدن خود و گسترش مرزهای تواناییهایش است. مثلاً پس از آنکه بسیاری از آثار اولیهاش به سردی و فقدان عواطف انسانی متهم شدند، «میانستارهای» را ساخت؛ حماسهای فضایی که با تمام جدیت استدلال میکند عشق، همچون نیروی گرانش، ثابتی جهانشمول است. بسیاری از فیلمهای نخستین او نیز بهخاطر تواناییشان در انتقال حجم عظیمی از اطلاعات و توضیحات پیچیده، آنهم به شکلی ساده و قابلفهم، به یک اندازه تحسین و نکوهش شده بودند. نولان در پاسخ، «دانکرک» را ساخت؛ فیلمی که بسیاری از قراردادهای رایج در ژانر جنگی، از جمله صحنههای توضیحِ نقشههای نظامی و انباشت اطلاعات و توضیحات، را کنار میگذارد؛ تا جایی که زبانِ بصریِ «دانکرک» کارکردی شبیه به یک فیلمِ صامت پیدا میکند.
«اینسپشن» را میتوان تلاشی از سوی نولان برای مواجهه با انتقادهایی دانست که به شیوهی شخصیتپردازیِ زنان در آثارش وارد شده است. کاب در این فیلم میپذیرد که قادر نیست همسرش، مال، را با تمام پیچیدگیهای وجودیاش تصور کند و او را آنگونه که واقعاً بوده به یاد بیاورد. او به تصویر ذهنیاش از مال میگوید: «تو فقط سایهای از او هستی؛ بهترین تصویری که توانستم از او بسازم. اما متأسفم، تو بهسادگی بهاندازهی کافی خوب نیستی.» اما یکی از انتقادهای رایج به «اوپنهایمر» این بود که تمرکز شدیداً ذهنی و سوبژکتیو فیلم بر شخصِ جی. رابرت اوپنهایمر، باعث شده است قربانیان بمباران هیروشیما و ناگازاکی نادیده گرفته شوند. حتی جیمز کامرون نیز دربارهاش گفت: «به نظرم فیلم از مواجههی جدی با مسئلهی اخلاقیِ خودش طفره رفت.» این تصمیم منطقی به نظر میرسد؛ چراکه همانطور که بسیاری پیشتر اشاره کردهاند، داستان عمدتاً از منظر ذهنی و شخصیِ اوپنهایمر روایت میشود. او نه شاهد فروریختن بمبها بر هیروشیما و ناگازاکی بود، نه در جریان جلسهای که طی آن پیامدهای این حملات تشریح میشد، حاضر شد با واقعیت روبهرو شود و با برگرداندنِ نگاهش، از نگاهکردن به وحشتِ پیامدهای اختراعِ خود طفره رفت.
این استدلال اما بهتنهایی برای پایاندادن به این بحث کافی نیست. چون فیلم، در کنار روایت داستان از منظرِ اوپنهایمر، خط داستانی دیگری نیز دارد که شخصیت استراوس را از منظری بیرونی و نظارهگر دنبال میکند؛ زاویهی دیدی که بالقوه میتوانست امکان ارائهی تصویری صریحتر و اُبژکتیوتر از وقایع تاریخی را فراهم آورد. بنابراین، دلیلِ اصلیِ امتناعِ نولان از بهتصویر کشیدنِ بمبارانِ هیروشیما و ناگازاکی این است که «اوپنهایمر» در درجهی نخست داستان خودِ این مرد است و نمایش بمباران اتمی ژاپن در چنین بستری، در روایتی که تماماً حولِ محورِ یک آمریکایی شکل گرفته، این خطر را دارد که زندگی قربانیان را به تصاویری نمایشی و تهی از معنا تقلیل دهد. اینکه فیلمی دربارهی رابطهی اوپنهایمر با بمب اتمی ناگهان از مسیر اصلی روایت فاصله بگیرد و مرگ هزاران ژاپنیِ بینامونشان را به تصویر بکشد، تصمیمی بهشدت نسنجیده است؛ چراکه در چنین روایتی، رنج آنها به یک پاورقی در خدمتِ هرچه تأثیرگذارترکردنِ داستان شخصیِ یک آمریکایی تقلیل پیدا میکند.
بااینحال، «اُدیسه» فیلمی است دربارهی مواجهه با سنگینیِ همین پیامدها. نولان در نقطهی اوج فیلم، از طریق یک فلشبکِ مفصل، تصمیم میگیرد چیزی را به تصویر بکشد که از نمایش آن در «اوپنهایمر» خودداری کرده بود: اینکه وقتی یک قدرتِ مُسلط غربی شهری در شرق را به خاکستر تبدیل میکند، غیرنظامیان را به قتل میرساند و بنیانهای جهان را به لرزه درمیآورد، چه رخ میدهد. از آنجا که این فاجعه در «ادیسه» در بستری اسطورهای روایت میشود، نولان آزادی عمل بیشتری برای بهتصویرکشیدن آن دارد، بیآنکه به دامِ بهرهکشیِ نمایشی از رنج قربانیان بیفتد.
یک ایده نقشی فعال در ساختن واقعیت دارد. به بیان دیگر، زندگی در جهان واقعی بهمعنای زیستن در دلِ ایدههایی است که فیلسوفان و قصهگویانِ پیش از ما بنا نهادهاند. اگر در میان آثار نولان فیلمی باشد که بیش از هر اثر دیگری نشان دهد چگونه ایدههای کهن به آفرینندهی جهانهای تازه بدل میشوند، آن فیلم بیتردید «اینسپشن» است؛ فیلمی که بخش عمدهای از ساختارِ خود را از اسطورههای باستانی وام گرفته است. برای نمونه، اسطورهی مینوس، پادشاه کرت را در نظر بگیریم. او دستور میدهد هزارتویی بسازند تا مینوتور، هیولای هولناک، را در آن محبوس کنند. آتنیها میبایست هفت پسر و هفت دختر را برای خراج دادن به مینوتور، هیولایی نیمه-انسان و نیمه-گاو قربانی میکردند. آریادنه، دختر پادشاه، نیز به قهرمان داستان، تسئوس، کمک میکند تا با استفاده از رشته نخی، راه خود را در هزارتو پیدا کند و مینوتور را بین ببرد. در «اینسپشن»، مال، همسرِ کاب، همان مینوتور است؛ نیرویی هیولایی که در ژرفترین بخش هزارتویِ ذهنی کاب به بند کشیده شده است و افرادِ حاضر در هزارتو را شکار میکند. کاب نیز در جایگاه تسئوس قرار میگیرد؛ قهرمانی که باید از دل هزارتو بگذرد تا با هیولا روبهرو شود. و آریادنه هم، که اِلیوت پیج نقشاش را ایفا میکند، خب، بهمعنای واقعی کلمه در فیلم آریادنه نام دارد.
اسطورهی اورفئوس و ائورودیکه نیز در لایههای زیرین فیلم حضور دارد؛ روایت مردی سوگوار که برای بازگرداندنِ همسر ازدسترفتهاش به جهان زیرین قدم میگذارد، اما درنهایت ناگزیر است او را همانجا ترک کند و بدونِ او به دنیای بیرون بازگردد. کاب در این قیاس، اورفئوس است؛ مرحلهی «برزخ» همان جهان زیرین است و کاب نیز، درست مانند اورفئوس، سرانجام باید از آنچه دوست میدارد دل بکند. حتی میتوان استدلال کرد که سازوکار رؤیاها در «اینسپشن» بازتابی از اسطورهی مورفئوس، ایزدِ رؤیاها در اساطیر یونان، است؛ ایزدی که میتوانست به هیئت هر انسانی درآید و برای تأثیرگذاشتن بر رؤیاپرداز، جهان رؤیاهایش را شکل دهد. استخراجگرانِ رویا در فیلم نیز درواقع همین کار را انجام میدهند: به ناخودآگاه دیگران قدم میگذارند و آن را مطابق ارادهی خود دگرگون میکنند.
نکتهای که میخواهم بر آن تأکید کنم این است که این اسطورهها، با وجود قدمت چند هزارسالهشان، همچنان از چنان نیرویی برخوردارند که در قرن بیستویکم نیز در قالبهای هنری تازه و صورتهایی مُدرن بازآفرینی میشوند و به تمدنها کمک میکنند تا خود و جهان پیرامونشان را بهتر بشناسند. ازهمینرو، اینکه نولان با «اُدیسه» سراغِ یکی از کهنترین اسطورههای تاریخِ بشر رفته، تعجبی ندارد. این است قدرتِ ایدهها. از تمام آنچه در دوران شکلگیری اسطورههای یونان باستان بهصورت مادی وجود داشته، امروز یا چیزی پوسیده و فرسوده بر جای مانده یا همهچیز بهکُلی از میان رفته است. بااینحال، ایدههایی که از ذهن انسان سرچشمه گرفتهاند، از تمام عناصر مادیِ عصر خود بیشتر دوام آوردهاند. ازهمینرو، بنا بر هر متر و معیاری، میتوان آنها را واقعیترین چیزهایی دانست که وجود دارند.
یکی از دغدغههای همیشگی نولان، ظرفیتِ انسان برای نابودکردنِ خودش است. این مضمون حتی در فیلمهای اولیهی او نیز بهوضوح دیده میشود؛ لئونارد در «ممنتو» معمایی برای خود میسازد که قادر به حل آن نیست و همین معما درنهایت آن کسی را که پیشتر بوده، نابود میکند. بااینحال، هرچه نولان به فیلمسازی با ابعادی گستردهتر تبدیل شده، این مضمون نیز جهانشمولتر و عمیقتر شده است. حتی پیش از «اوپنهایمر»، در آثار او بارها این ایده تکرار میشود که پیشرفتِ فناوری و صنعتیشدن، ظرفیتِ ویرانگر و هولناکی نیز با خود به همراه میآورند. این مسئله را بهوضوح میتوان در دستگاهِ کلونسازیِ تسلایِ «پرستیژ» دید؛ دستگاهی که ویژگیِ منحصربهفردِ بوردن (کرستین بِیل)، یعنی دوقلوبودنش، را به یک کشتارگاه صنعتی و انبوه برای انجییر تبدیل میکند. بااینحال، آنچه نولان از آن میترسد، فناوری نیست؛ بلکه خودِ انسان است. فناوری صرفاً این ظرفیتِ خودویرانگرِ غریزیِ انسان را تشدید میکند و احتمال تحققِ پیامدهای فاجعهبار آن را افزایش میدهد.
یکی از دغدغههای همیشگی نولان، ظرفیتِ انسان برای نابودکردنِ خودش است. این مضمون حتی در فیلمهای اولیهی او نیز بهوضوح دیده میشود؛ لئونارد در «ممنتو» معمایی برای خود میسازد که قادر به حل آن نیست و همین معما درنهایت آن کسی را که پیشتر بوده، نابود میکند. بااینحال، هرچه نولان به فیلمسازی با ابعادی گستردهتر تبدیل شده، این مضمون نیز جهانشمولتر و عمیقتر شده است
به بیان دیگر، همهی ما بهنوعی لئونارد هستیم؛ معمارِ تروماهای خودمان؛ کُل نوع بشر از توانایی منحصربهفردی برای تصور ایدههایی برخوردار است که درنهایت خودمان آنها را محقق میکنیم، بیآنکه بدانیم همین ایدهها روزی نابودمان خواهند کرد؛ مردی که تصمیم گرفته گذشتهی خود را به دست فراموشی بسپارد و درنتیجه، محکوم است در چرخهای از تکرار و زوال گرفتار شود. او مُدام همان کارهای قبلی را تکرار میکند و هرگاه این چرخه دیگر راضیاش نمیکند، صفحهی دیگری را از دفترچهاش میکند یا واقعیت دیگری را از بین میبَرد تا برای خودش فضایی بسازد که بتواند در آن به خودش دروغ بگوید. «ممنتو» یک وسترن است؛ همانطور که «اوپنهایمر» یک وسترن است. وسترنها اساساً دربارهی داستانهایی هستند که آمریکا برای ادامهی حیاتِ خود برای خودش تعریف میکند. بااینحال، «ممنتو» درک میکند که این اسطورهشناسی جایگزینِ تاریخ واقعی شده است؛ اینکه روایت، واقعیت را کنار زده و نتیجهاش ملتی ــ و شاید حتی جهانی ــ است که واقعاً سرگردان و بیریشه مانده و دیگر هیچ تکیهگاه یا بستری برای درک و تفسیر خود ندارد.
به همین دلیل، تعجبی ندارد که چارچوب رواییِ «اُدیسه» با اودیسئوسی در قامتِ یک لئونارد شلبیِ فراموشکار آغاز میشود که در جزیرهای دوراُفتاده، در کنارِ کالیپسویِ مرموز (شارلیز ترون) زندگی میکند و از گلِ نیلوفر سفید میخورد. در بسیاری از اقتباسهای غربی، کالیپسو صرفاً جادوگری فریبکار و یکی دیگر از سلسله موانعی است که بر سرِ راه بازگشت اودیسئوس قرار میگیرد. کالیپسو میکوشد اودیسئوس را در جزیرهی خود نگه دارد تا او را به همسر جاودانهاش تبدیل کند؛ درحالیکه اودیسئوس نیز میتواند تا ابد از لذتهای جسمانیِ همراهی با او بهرهمند شود. درمقایسه، فیلمِ نولان تغییری اساسی در این بخش از اثرِ مرجع ایجاد میکند: نه فقط از آنرو که این مانعِ حاشیهای و فرعی از سفرِ اودیسئوس را ارتقاء میدهد و به چارچوبی برای قاببندیِ کُلِ داستان تبدیل میکند، بلکه از آنرو که این خودِ اودیسئوس است که با ولعِ گلِ نیلوفر سفید میخورد، چون او در اعماقِ وجودش اصلاً نمیخواهد به خانه بازگردد. او سالهاست که در نوعی مهگرفتگی و بیخبریِ خودخواسته به سر میبَرد. ساختار فیلم بر پایهی بازگشت تدریجی خاطرات او شکل گرفته و کالیپسو میکوشد این خاطرات را دوباره به یادش بیاورد. حقیقت این است که اودیسئوس بیش از هر چیز میخواهد تمام کارهایی را که انجام داده و تمام اتفاقاتی را که از سر گذرانده، فراموش کند. اما تمدنی که تاریخ خود را به فراموشی بسپارد، محکوم به فروپاشی است.
پایان «ادیسه» همانند بهترین فیلمهای نولان، آمیزهای از تلخی و امید است. اودیسئوس میخواهد سرگذشت و اعمالش در قالب سرودها به یادگار بمانند؛ چراکه میداند نوشتار بهزودی از میان خواهد رفت و جهان در پی گناهان خودِ او به عصر تاریکی فرو خواهد رفت. چراکه با فروپاشی عصر برنز، دورهای موسوم به اعصار تاریکِ یونان آغاز شد که در آن خط نوشتاری برای قرنها از میان رفت و هیچ مدرکی از نوشتههای این دوره در دست نداریم. پنهلوپه میپرسد آیا ممکن است تمدن بار دیگر از میان خاکسترهای ویرانی سر برآورد؟ اودیسئوس میپذیرد که چنین چیزی ممکن است، اما تنها به شرط آنکه مردم اشتباهاتِ آنها را از یاد ببرند؛ و همین فراموشی شاید به معنای محکومیتِ نسلهای آینده به تکرارِ همان خطاها باشد. حرف اودیسئوس تازه در کنار «تنت» و «اوپنهایمر» معنای کامل خود را پیدا میکند. این سه فیلم در کنار یکدیگر همان ایدهای را بسط میدهند که در پسِ سخنان اودیسئوس نهفته است: ظهور تمدنِ سابق تنها با فراموشکردنِ خطاهای گذشته امکانپذیر میشود، اما همین فراموشی بذر تکرار آن خطاها و سقوطی دوباره را نیز در دل خود میپرورد. نولان با کنارهم قرار دادن این سه فیلم، درواقع داستان چرخهی بیپایانِ ظهور و سقوط تمدنها را روایت میکند. بااینحال، همانطور که ژیژک میگوید، شاید همین که فیلمی پیچیده و تاریک مانند «اُدیسه»، با وجودِ کارزارِ تبلیغاتی گسترده و منفیای که علیه آن به راه افتاده بود، همچنان به موفقیتی چشمگیر دست پیدا میکند و به پرفروشترین فیلم کارنامهی نولان تبدیل میشود و از بلاکباسترهای احمقانهی مرسوم پیشی میگیرد، خود نشانهای از تداومِ تمدن باشد.