سانس آخر هفته ۲۳ | سرپیچی، ایستادگی و امید به تغییر

سه فیلمی که برای این شماره از سری مقاله‌های «سانس آخر هفته» انتخاب کرده‌ام به افرادی می‌پردازند که در مواجهه با نظامی سرکوب‌گر یا شرایطی جبری، تصمیم به سرپیچی می‌گیرند؛ فیلم‌هایی که می‌توانند در دسته‌ی بهترین فیلم های انگیزشی نیز خوانش شوند. مردی که در واپسین روزهای عمرش می‌خواهد معنایی برای زندگی بیابد، دختر جوانی که دیوارهای یک دیکتاتوری خانگی را می‌شکند و کشاورزی که در سکوت روزمره، بهای ایستادن پای باورش را می‌پردازد. این فیلم‌ها درباره‌ی امکان تغییر، حتی در تاریک‌ترین موقعیت‌هایند؛ تغییری که در نتیجه‌ی ایستادگی و حفظ امید در شرایطی سخت حاصل می‌شود. به‌ترتیب، درباره‌ی این سه اثر صحبت خواهم کرد؛ زیستن (Ikiru) به‌کارگردانی آکیرا کوروساوا، دندان نیش (Dogtooth) به‌کارگردانی یورگوس لانتیموس و یک زندگی پنهان (A Hidden Life) به‌کارگردانی ترنس مالیک.

• کارگردان: آکیرا کوروساوا
• بازیگران: تاکاشی شیمورا، میکی اوداگیری
• سال اکران: ۱۹۵۲

خلاصه‌ی داستان: یک کارمند سالخورده شهرداری پس از آن‌که متوجه می‌شود به بیماری لاعلاجی مبتلاست، درمی‌یابد که زندگی‌اش را بدون هیچ اثر ماندگاری سپری کرده است. او در تلاش است پیش از مرگ، معنایی واقعی برای زیستن پیدا کند.

زیستن یکی از انسانی‌ترین و تأثیرگذارترین آثار آکیرا کوروساوا است. این فیلم داستان واتانابه را روایت می‌کند؛ مرد میان‌سالی که سی سال در شهرداری کار کرده بدون این‌که واقعا زندگی کرده باشد. او روزها را با مهر زدن روی کاغذها می‌گذراند و از هر کاری که به تغییر واقعی منجر شود، طفره می‌رود. اما وقتی تشخیص سرطان معده می‌گیرد و می‌فهمد فقط ۶ ماه عمر دارد، برای اولین بار در زندگی‌اش با معنای واقعی «زیستن» مواجه می‌شود.

کوروساوا فیلم را به دو بخش تقسیم می‌کند؛ نیمه‌ی اول جستجوی واتانابه برای معنا در شادی‌های سطحی است و نیمه‌ی دوم ــ که پس از مرگش روایت می‌شود ــ نشان می‌دهد او چطور در آخرین ماه‌های زندگی‌اش، برای ساخت یک پارک در محله‌ای فقیر جنگید و سیاست‌مداران چطور سعی کردند این دستاورد را به نام خودشان بزنند. اما صحنه‌ی نهایی نشان می‌دهد که کار واتانابه بی‌اعتنا به این دست‌وپا‌زدن‌های حقیرانه نتیجه داده است. Ikiru فیلمی است درباره‌ی این که هرگز دیر نیست؛ حتی در آخرین لحظات، می‌توان تغییری معنادار به وجود آورد.

• کارگردان: یورگوس لانتیموس
• بازیگران: کریستوس استرگیوگلو، میشل ولی، آنجلیکی پاپولیا
• سال اکران: ۲۰۰۹

خلاصه‌ی داستان: خانواده‌ای سه فرزند خود را در خانه‌ای ایزوله بزرگ کرده‌اند و با قوانین و تعاریف ساختگی، آن‌ها را از جهان بیرون دور نگه داشته‌اند. تنها زمانی اجازه خروج داده می‌شود که «دندان نیش» آن‌ها بیفتد.

دندان نیش اثری تکان‌دهنده و سورئال از یورگوس لانتیموس است؛ تمثیلی تاثیرگذار از سلطه، فریب و خفقان. این فیلم داستان خانواده‌ای را روایت می‌کند که فرزندان بزرگ‌سال‌شان را در خانه زندانی کرده‌اند و با بازتعریف واژه‌ها، ساخت واقعیتی جعلی و ترساندن‌شان از دنیای بیرون، آن‌ها را جاهل و مطیع نگه داشته‌اند. لانتیموس متکی به همان سبکی که بعدتر با آن به شهرت رسید (دیالوگ‌های تخت، بازیگری خشک و کمدی سیاه) فضایی کابوس‌گون اما باورپذیر می‌سازد.

دندان نیش نشان می‌دهد چطور زبان، آموزش و کنترل اطلاعات می‌توانند ابزار سرکوب باشند. در دیکتاتوری خانگی خانواده که کلمات را از معنای اصلی‌شان تهی کرده است، دختر بزرگ‌تر از طریق نوارهای ویدیویی به‌تدریج با دنیای واقعی آشنا می‌شود و نهایتا با پافشاری بر سرپیچی به آزادی می‌رسد. Dogtooth تمثیلی است از هر سیستم دیکتاتوری که سعی می‌کند با دروغ، ترس و کنترل اطلاعات، مردم را در اطاعت نگه دارد. اما فیلم همچنین نشان می‌دهد که حقیقت راه خودش را پیدا می‌کند و میل به آزادی، هر دیواری را فرومی‌ریزد.

• کارگردان: ترنس مالیک
• بازیگران: آگوست دیهل، والری پاچنر
• سال اکران: ۲۰۱۹

خلاصه‌ی داستان: کشاورزی اتریشی در دوران جنگ جهانی دوم از ادای سوگند وفاداری به حکومت سر باز می‌زند؛ تصمیمی که زندگی او و خانواده‌اش را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

یک زندگی پنهان ترنس مالیک داستان کشاورزی اتریشی‌ را روایت می‌کند که در دوران جنگ جهانی دوم، از سوگند وفاداری به آدولف هیتلر خودداری کرد. این انتخاب، او و خانواده‌اش را به طرد اجتماعی، فشار، شکنجه و نهایتا اعدام کشاند. اما فرانتس، با وجود تمام فشارها، هرگز عقب‌نشینی نکرد چون باور داشت که همراهی با شر حتی برای نجات جان، نمی‌تواند توجیه داشته باشد.

مالیک با سبک شاعرانه‌ی خود، این داستان تراژیک را به تأملی بر ایمان، وجدان و هزینه‌ی ایستادگی تبدیل می‌کند. فیلمبرداری یورگ ویدمر با استفاده از نور طبیعی و مناظر خیره‌کننده‌ی آلپ، تضاد میان زیبایی طبیعت و زشتی جنگ را نشان می‌دهد. مالیک با پلان‌های بلند طبیعت، مونولوگ درونی شخصیت‌ها و استفاده از موسیقی کلاسیک، فضایی معنوی و مراقبه‌گون خلق می‌کند. A Hidden Life فیلمی است درباره‌ی هزینه‌ی زیستن با وجدان در دنیایی که سازش را می‌طلبد. ادای احترامی به بزرگانی که می‌دانستند ممکن است نتوانند آزادی را به چشم ببینند؛ اما از ایستادگی مقابل شر زمان دست نکشیدند.