سانس آخر هفته ۲۶ | زندگی زیر سایه‌ی مرگ

بعضی روایت‌ها مستقیما درباره‌ی خشونت یا سرکوب نیستند؛ بلکه درباره‌ی پاسخ انسان به آن‌اند. پاسخ‌هایی که لزوما از دل قهرمان‌پردازی کلاسیک بیرون نمی‌آیند. سینما بارها نشان داده است که ایستادگی می‌تواند به فرم اعمالی بسیار معمولی و روزمره درآید؛ «حرف زدن» می‌تواند ایستادگی باشد؛ وقتی که می‌خواهند خاموش‌ات کنند. لبخند زدن می‌تواند ایستادگی باشد؛ در جایی که خروارها ماتم بر سرت آوار کرده‌اند. حتی اتوبوس سوار شدن هم می‌تواند ایستادگی باشد! تحت سلطه‌ی زندگی‌ستیزی و زیر سایه‌ی مرگ، زندگی کردن ایستادگی است.

در این شماره از سری مقاله‌های «سانس آخر هفته»، سراغ سه فیلم می‌رویم که هرکدام به شیوه‌ای متفاوت، جلوه‌هایی از زندگی کردن در دل فاجعه را ثبت می‌کنند؛ فیلم حرف‌های زنانه (Women Talking) به‌کارگردانی سارا پلی، فیلم زندگی زیبا است (Life is Beautiful) به‌کارگردانی روبرتو بنینی و مستند سواران آزادی (Freedom Riders) به‌کارگردانی استنلی نلسون جونیور.

• کارگردان: سارا پُلی
• بازیگران: رونی مارا، کلر فوی، جسی باکلی، فرانسیس مک‌دورمند
• سال اکران: ۲۰۲۲

خلاصه‌ی داستان: گروهی از زنان در یک جامعه‌ی مذهبی منزوی، پس از افشای خشونت‌های سیستماتیک علیه خود، گرد هم می‌آیند تا درباره‌ی آینده‌شان تصمیم بگیرند: ماندن، رفتن یا مبارزه.

Women Talking که ترجمه‌ی صحیح آن را حرف زدن زنان می‌دانم اقتباس سارا پلی از رمان میریام توز است که از رویدادهای واقعی در یک جامعه‌ی منونایت (گروهی از مسیحیان) در بولیوی الهام گرفته؛ فیلمی که تقریبا و تماما در یک انبار می‌گذرد. تصاویر کم‌رنگ و نورپردازی طبیعی، فضایی خارج از زمان خلق می‌کند که می‌تواند مربوط به هر دوره‌ای باشد. موسیقی هیلدور گودنادوتیر قلب فیلم است و پلی بدون جلوه‌گری تمرکز را بر گفت‌وگوها می‌گذارد؛ گفت‌وگوهایی که هم فلسفی‌اند، هم روحانی و هم سیاسی.

حرف‌های زنانه فیلمی است درباره‌ی قدرت تصمیم‌گیری جمعی. زنانی که هرگز حق خواندن و نوشتن و تصمیم‌گیری نداشته‌اند، برای اولین بار در زندگی‌شان دور هم جمع می‌شوند تا آینده‌ی خود و فرزندان‌شان را تعیین کنند. روایتی درباره‌ی ایمان، بخشش، خشم و امید؛ درباره‌ی این‌که چطور می‌توان در بی‌رحمانه‌ترین و تاریک‌ترین شرایط، انسانیت خود را حفظ کرد.

• کارگردان: روبرتو بنینی
• بازیگران: روبرتو بنینی، نیکولتا براسکی
• سال اکران: ۱۹۹۷

خلاصه‌ی داستان: مردی یهودی در دوران جنگ جهانی دوم، برای محافظت از پسرش در اردوگاه کار اجباری، واقعیت تلخ اطراف را در قالب یک بازی کودکانه بازسازی می‌کند.

زندگی زیبا است یکی از جسورانه‌ترین فیلم‌های تاریخ سینما محسوب می‌شود؛ کمدی-درامی درباره‌ی هولوکاست که خنده و اشک را با هم ترکیب می‌کند. روبرتو بنینی در نقش گویدو، پرفورمنسی احساس‌برانگیز و فراموش‌نشدنی ارائه می‌دهد؛ او پدری را به تصویر می‌کشد که با شوخی، قصه‌گویی و تخیل، برای پسرش یک بازی می‌سازد تا او را از واقعیت وحشتناک اطراف‌ محافظت کند.

بنینی با الهام از کمدی‌های صامت و نئورئالیسم ایتالیایی، فیلمی ساخت که کمدی را با موضوعی جدی ترکیب می‌کند. فیلمساز با پرهیز از نمایش مستقیم خشونت و وحشت، تأثیر عاطفی بیشتری می‌گذارد؛ ما همه‌چیز را از دریچه‌ی نگاه گویدو و تلاش‌اش برای پنهان کردن حقیقت می‌بینیم. تم اصلی موسیقی فراموش‌نشدنی فیلم، یکی از زیباترین قطعات موسیقی فیلم در تاریخ سینما است. فیلمی که در بین بهترین فیلم‌های جنگ جهانی دوم جای محکمی دارد.

Life is Beautiful فیلمی است درباره‌ی قدرت عشق و تخیل در برابر شر مطلق. خلاقیت گویدو نه‌تنها پسرش را از تروما نجات می‌دهد، بلکه به او می‌آموزد که حتی در جهنم، می‌توان انسانیت را حفظ کرد. فیلم سه جایزه‌ی اسکار برد و نشان داد که می‌توان درباره‌ی هولوکاست با لحنی متفاوت صحبت کرد؛ بدون اینکه از احترام به قربانیان کاسته شود. این فیلم یادآوری می‌کند که حتی در تاریک‌ترین شرایط، عشق و شوخ‌طبعی می‌توانند نور باشند.

• کارگردان: استنلی نلسون جونیور
• سال اکران: ۲۰۱۰

خلاصه‌ی داستان: این مستند، جنبش «سواران آزادی» را در اوایل دهه‌ی شصت آمریکا دنبال می‌کند؛ گروهی از فعالان حقوق مدنی که با سفرهای اتوبوسی بین ایالت‌ها، به تبعیض نژادی اعتراض کردند.

سواران آزادی مستند جامع و قدرتمند استنلی نلسون است که داستان یکی از جسورانه‌ترین فصول «جنبش حقوق مدنی آمریکا» را روایت می‌کند. در سال ۱۹۶۱، گروهی از فعالان سیاسی تصمیم گرفتند با سوار شدن بر اتوبوس‌ و سفر به دلِ نژادپرستی ایالت‌های جنوبی آمریکا، قوانین تفکیک نژادی را به چالش بکشند. آن‌ها می‌دانستند که با خشونت مواجه خواهند شد؛ اما از حق طبیعی زندگی‌شان دفاع کردند. مستند با استفاده از مصاحبه‌های معاصر با بازماندگان «سواران آزادی»، تصاویر آرشیوی و عکس‌های تاریخی، داستان این سفر خطرناک را روایت می‌کند.

استنلی نلسون جونیور با دقت و احترام این روایت را می‌سازد. مستند صحنه‌های وحشتناک خشونت را با استفاده از تصاویر واقعی نشان می‌دهد؛ اتوبوس‌هایی که آتش زده شدند، فعالانی که مورد حمله‌ی وحشیانه قرار گرفتند و زندان‌هایی که صدها فعال را حبس کردند. این فیلم همچنین نقش دولت کندی را نشان می‌دهد که به رغم تردید ابتدایی، در نهایت مجبور شد از فعالان حمایت کند.

Freedom Riders به میراث جنبشی می‌پردازد که تاکتیک‌های مقاومت مسالمت‌آمیز آن الگوی جنبش‌های بعدی شدند. این مستند یادآوری می‌کند که ابتدایی‌ترین حقوق شهروندی در دوره‌های تاریکی از تاریخ به‌رایگان به دست نمی‌آیند؛ بلکه با خون، عرق و اشک نسل‌هایی حاصل می‌شوند که برای حق یک زندگی معمولی جنگیدند.