مروری کامل بر زندگی کلارک گیبل، مسیر رسیدنش به پادشاهی هالیوود، پنج ازدواج، بهترین فیلمها، جوایز و مرگ ناگهانی او.
شانزدهم نوامبر، سالروز خاموشی مردی است که تاریخ سینما او را نه با یک نام ساده، بلکه با لقب باشکوه «سلطان هالیوود» به یاد میآورد؛ کلارک گیبل، اسطورهای که بیش از هر بازیگر دیگری روحِ دوران طلایی سینما را در نگاه نافذ، لبخند کج و کاریزمای بیتکرارش خلاصه کرد. گیبل از دل سختیهای کودکی در اوهایو و کارهای طاقتفرسای کارگری و چاههای نفت برخاست تا به بلندترین قلهی شهرت در جهان برسد و به الگوی مردانگی، جذابیت و جسارت در پردهی نقرهای تبدیل شود. او با درخشش در شاهکارهایی چون فیلم «در یک شب اتفاق افتاد» که نخستین و تنها اسکار بازیگری را برایش به ارمغان آورد و «شورش در کشتی بونتی»، جایگاه خود را بهعنوان ستارهی بیرقیب گیشهها تثبیت کرد، اما این نقش جاودانهی «رت باتلر» در حماسهی فیلم «بربادرفته» بود که نام او را برای همیشه در حافظهی جمعی بشریت حک کرد؛ نقشی که در آن تلخی، طنز، غرور و شکنندگی را با چنان مهارتی درهم آمیخت که هیچ بازیگری پس از او یارای رقابت با آن را نیافت.
با این حال، عظمت کلارک گیبل تنها در مقابل دوربینهای هالیوود خلاصه نمیشد؛ او در اوج شهرت و محبوبیت و پس از داغ جانکاه از دست دادن همسرش کارول لومبارد در سانحهی هوایی، همهی زرقوبرق استودیوها را رها کرد و بهعنوان سربازی داوطلب به نیروی هوایی ارتش آمریکا در جنگ جهانی دوم پیوست و در مأموریتهای واقعی بمباران بر فراز اروپا جنگید تا نشان دهد شجاعت او فراتر از فیلمنامههاست. گیبل پس از بازگشت از جنگ نیز هرگز از جستوجوی مرزهای تازه در بازیگری دست نکشید و در سالهای پایانی عمر، با پذیرش نقش پیچیده و آسیبپذیر «گی لنگلند» در فیلم «ناجورها» به کارگردانی جان هیوستون و در کنار مرلین مونرو، یکی از عمیقترین و تلخترین اجراهای کارنامهی هنریاش را رقم زد؛ اجرایی که به قیمت فرسودگی جسمی او تمام شد و تنها چند روز پس از پایان فیلمبرداری، قلب خستهی سلطان را از تپش انداخت. امروز، بیش از شش دهه پس از آن شانزدهم نوامبرِ غمانگیز در سال ۱۹۶۰، کلارک گیبل همچنان نهتنها بهعنوان یک ستارهی کلاسیک، بلکه بهعنوان نماد دورانی به یاد آورده میشود که سینما بزرگتر از زندگی بود و بازیگرانش با حضورشان بر پرده، جادویی میآفریدند که گذر زمان هرگز نتوانست گرد فراموشی بر آن بنشاند.
کودکی و مرور کلی زندگی
ویلیام کلارک گیبل روز ۱ فوریهی ۱۹۰۱ در کدیز ایالت اوهایوی آمریکا متولد شد. پدرش ویلیام اچ گیبل حفار چاه نفت و کشاورز بود و مادرش آدلین هرشلمن نام داشت. آدلین میخواست پسرش کلارک نامیده شود، ولی ویلیام پدر این نام را برای یک پسر بیش از اندازه زنانه میدانست. مادر گیبل زمانی درگذشت که او فقط ۱۰ ماه داشت و پدرش همان روزی که گواهی فوت همسرش را ثبت کرد، برای احترام به خواستهی او نام میانی کلارک را به شناسنامهی فرزندشان افزود.
گیبل در کودکی بیشتر با نام بیلی شناخته میشد. ویلیام پدر در سال ۱۹۰۳ با جنی دانلپ ازدواج کرد و جنی، گیبل را مانند فرزند خودش دوست داشت و نواختن پیانو و علاقهمندی به ادبیات را به او آموخت. رابطهی گیبل با نامادریاش بسیار نزدیک بود، اما مرگ جنی در سال ۱۹۲۰ زندگی او را بار دیگر دگرگون کرد.
گیبل در ۱۶سالگی دبیرستان را رها کرد و به اکرون در اوهایو رفت. مدتی در کارخانهی لاستیکسازی و مشاغل گوناگون کار کرد و شبی با دیدن نمایشنامهی مشهور «پرنده بهشت» (The Bird of Paradise)، نخستین نمایش زندگیاش، شیفتهی بازیگری شد. او برای نزدیکشدن به صحنه، کار بیمزد پشتصحنه را در یک گروه تئاتری پذیرفت و آرزو داشت روزی خودش مقابل تماشاگران بازی کند.
مرگ نامادری سبب شد رؤیای بازیگری موقتا متوقف شود. گیبل همراه پدرش راهی اکلاهما شد و سه سال در میدانهای نفتی به او کمک کرد. پس از بازگشت به هنر، به گروهی سیار پیوست که خیلی زود ورشکسته شد و او را در مونتانا تنها گذاشت. گیبل با اتواستاپ به اورگن رفت و در پورتلند وارد گروه تئاتری دیگری شد.
جوزفین دیلون، مدیر تئاتر، بازیگر پیشین و مدرس معتبر بازیگری، در پورتلند به استعداد او توجه کرد. دیلون ۱۷ سال از گیبل بزرگتر بود و بهعنوان مربی، حرکت، بیان و کنترل تنفس را به او آموزش داد تا صدای زیر و دورگهی گیبل به همان صدای بم و مشهور تبدیل شود. دیلون همچنین هزینهی کشیدن و اصلاح دندانهای پوسیده، موها و ابروهایش را پرداخت کرد، زیرا فاصله و نامرتبی دندانها مانعی جدی برای رسیدن به نقشهای اصلی بهشمار میرفت. گیبل بعدها تمام دندانهایش را از دست داد و از دندان مصنوعی استفاده کرد؛ موضوعی که به دلیل عفونت لثه گاهی باعث بوی بد دهانش میشد و حتی در صحنهی معروف «بربادرفته» گلایهی ویوین لی را به همراه داشت.
گیبل و دیلون در سال ۱۹۲۴ ازدواج کردند و راهی هالیوود شدند. دیلون مدرسهی بازیگری خود را راه انداخت و فرایند تبدیل بیلی به چهرهای مناسب سینما را ادامه داد. انتخاب نام حرفهای کلارک گیبل نیز بخشی از همان دگرگونی بود. ازدواجشان در سال ۱۹۳۰ به طلاق انجامید، اما گیبل تا پایان عمر به صورت مخفیانه برای دیلون که در فقر زندگی میکرد پول میفرستاد و در وصیتنامهاش نیز خانهی هالیوودی او را به نامش زد.
زندگی عاطفی گیبل پنج ازدواج را دربر میگرفت. او سال ۱۹۳۱ با ماریا فرانکلین پرنتیس لوکاس لنگهم، مشهور به ریا لنگهم، ازدواج کرد. لنگهم نیز زنی ثروتمند، دارای ارتباطات مؤثر و حدود ۱۵ سال بزرگتر از گیبل بود و این پیوند میتوانست به پیشرفت حرفهای او کمک کند. ازدواج دوم پس از هشت سال در سال ۱۹۳۹ پایان یافت.
گیبل همان سال با کارول لومبارد، بازیگر و عشق بزرگ زندگیاش، ازدواج کرد. آنها هنگام ساخت «مردی از آن خود نداشت» (No Man of Her Own) در سال ۱۹۳۲ با یکدیگر آشنا شده بودند، اما رابطهشان چند سال بعد شکل گرفت. گیبل ابتدا بهدلیل هزینهی سنگین طلاق از همسر دومش تردید داشت، ولی سرانجام جدایی را پذیرفت و همراه لومبارد به یکی از محبوبترین زوجهای هالیوود بدل شد.
با آغاز جنگ جهانی دوم، گیبل و لومبارد برای کمک به کشور داوطلب فروش اوراق قرضهی جنگی شدند. گیبل مشغول فیلمبرداری بود و لومبارد بهتنهایی سفر کرد، اما هواپیمای حامل او و مادرش روز ۱۶ ژانویهی ۱۹۴۲ در مسیر بازگشت به کالیفرنیا سقوط کرد. مرگ همسر سوم و محبوبش گیبل را ویران ساخت و شور و سرزندگی آثار پیشین او نیز پس از فاجعه کمرنگ شد.
چهارمین ازدواج گیبل در سال ۱۹۴۹ با لیدی سیلویا اشلی شکل گرفت و تنها سه سال دوام آورد. او سال ۱۹۵۵ با عشق سابقش کی ویلیامز اسپریکلز ازدواج کرد و ناپدری دو فرزند او شد. کی هنگام مرگ گیبل در نوامبر ۱۹۶۰ پنجماهه باردار بود و در ۲۰ مارس ۱۹۶۱ پسرشان جان کلارک گیبل را به دنیا آورد، بنابراین گیبل هرگز تنها پسرش را ندید.
ارتباط گیبل با لورتا یانگ هنگام ساخت «آوای وحش (The Call of the Wild)» در سال ۱۹۳۵ به بارداری یانگ انجامید و دخترشان جودی لوئیس روز ۶ نوامبر ۱۹۳۵ متولد شد. یانگ برای محافظت از حرفهی هر دو بازیگر و جلوگیری از رسوایی ناشی از متاهلبودن گیبل، هویت پدر را پنهان نگه داشت؛ او حتی برای پنهان کردن شباهت چشمگیر گوشهای جودی به کلارک گیبل، دخترش را مجبور میکرد کلاههای لبهدار بپوشد و در هفتسالگی او را زیر تیغ جراحی زیبایی گوش برد. یانگ در سال ۱۹۶۶ حقیقت را به دخترش گفت؛ جودی لوئیس خود در سال ۱۹۹۴ این راز را در کتاب خاطرههایش فاش کرد و زندگینامهی رسمی لورتا یانگ در سال ۲۰۰۰ پس از مرگش آن را تایید نمود (سالها بعد خانوادهی یانگ فاش کردند که او این بارداری را نه حاصل یک رابطهی عاشقانه، بلکه نتیجهی یک برخورد غیررضایتمندانه دانسته بود). گیبل و لوئیس هیچگاه رابطهی پدر و دختری نداشتند و لوئیس در سال ۲۰۱۱ در ۷۶سالگی درگذشت.
شایعههایی نیز دربارهی رابطهی عاشقانهی گیبل و مریلین مونرو رواج داشت، اما آن دو هرگز با هم قرار عاشقانه نگذاشتند و رابطهای نداشتند؛ گیبل که خود بهشدت روی بوی عطر و آراستگی بازیگران مقابلش وسواس داشت، نظافت مونرو را مطابق سلیقهی خود نمیدانست. دارایی خالص بهجامانده از گیبل هنگام مرگ حدود ۱۰ میلیون دلار بود که با احتساب تورم امروز، ارزشی معادل حدود ۱۰۰ میلیون دلار برآورد میشود. بخشی از املاک هالیوودی او به همسر اولش جوزفین دیلون و باقی داراییها به همسر آخرش کی رسید.
ورود به سینما
گیبل در نخستین اقامتش در هالیوود نقشهای کوچک و کار سیاهیلشکر بهدست آورد، ولی فرصت مهمی نصیبش نشد. او به تئاتر بازگشت، با تولیدهای سیار همکاری کرد و برای دنبالکردن حرفهی صحنه به نیویورک رفت. دوستی با لیونل بریمور نیز او را به ادامهی بازیگری تئاتر ترغیب کرد.
بازی گیبل در نمایش Machinal در سال ۱۹۲۸ تحسین منتقدان را برانگیخت و اعتمادبهنفس لازم برای بازگشت به کالیفرنیا را به او داد. رکود اقتصادی فرصتهای کاریاش را محدود کرده بود، اما درخشش در نقش یک قاتل محکوم به اعدام در اجرای صحنهای The Last Mile در سال ۱۹۳۰ توجه تهیهکنندگان هالیوود را جلب کرد. آزمونهای اولیهی بازیگری موفق نبودند، زیرا مدیران انتخاب بازیگر، از جمله داریل اف. زانوک، گوشهای او را برای یک مرد نقش اصلی بیش از اندازه بزرگ میدانستند.
سرانجام بازی مکمل گیبل در وسترن کمهزینهی The Painted Desert در سال ۱۹۳۱ استعداد و حضور سینماییاش را به مدیران MGM ثابت کرد. نقش مزبور نخستین نقش گویای مهم و دارای نام او در یک فیلم صوتی بود و قراردادی با MGM برایش بههمراه آورد. نخستین نقش اصلیاش را مقابل جوآن کرافورد در Dance, Fools, Dance بازی کرد و تا پایان همان سال در ۱۲ فیلم اکرانشده ظاهر شد که رکوردی کمنظیر در هالیوود بود.
اجرای تهاجمی و مردانهی گیبل در A Free Soul و Night Nurse، هر دو محصول ۱۹۳۱، او را ظرف یک سال به یکی از ستارگان بزرگ هالیوود رساند. MGM غالبا نقش خلافکار خشن یا مرد سرکش را مقابل بازیگرانی مانند جین هارلو، گرتا گاربو، نورما شیرر و باربارا استانویک به او میسپرد. لبخند جذاب و چشمکهای بازیگوشانه، خشونت شخصیتهایش را تعدیل میکرد و از او مردی میساخت که هم مردان تحسینش میکردند و هم زنان دوستش داشتند.
فیلمهای Dance, Fools, Dance، Laughing Sinners و Possessed در سال ۱۹۳۱ گیبل را مقابل جوآن کرافورد قرار دادند. او در Night Nurse با باربارا استانویک، در Susan Lenox - Her Fall and Rise با گرتا گاربو، در Red Dust و Hold Your Man با جین هارلو و در No Man of Her Own با کارول لومبارد همبازی شد. همکاری گیبل و لومبارد در No Man of Her Own تنها حضور مشترک سینمایی دو بازیگری بود که بیرون از پرده نیز عاشق یکدیگر شدند.
هنگام ساخت Dancing Lady در سال ۱۹۳۳، گیبل به عفونت شدید لثه مبتلا شد. عفونت در بدنش گسترش یافت و به کیسهی صفرا رسید، بههمیندلیل تقریبا همهی دندانهایش فورا کشیده شد و مدتی در بیمارستان ماند. تاخیر در فیلمبرداری و تکرار برداشتها بودجهی فیلم را ۱۵۰ هزار دلار افزایش داد و لوئیس بی میر، مدیر MGM، دو هفته دستمزد او را قطع کرد.
MGM پس از اختلافهای شکلگرفته، گیبل را برای بازی در کمدی فرانک کاپرا به کلمبیا پیکچرز قرض داد که آن روزها با طعنه استودیوی ردیف فقر نامیده میشد. برخی انتقال را مجازات اعتراض گیبل به نقشها یا درخواست دستمزد بیشتر دانستند، هرچند روایتی دیگر میگوید MGM در آن مقطع پروژهی مناسبی برایش نداشت. نتیجه برخلاف انتظار مدیران، «در یک شب اتفاق افتاد (It Happened One Night)» محصول ۱۹۳۴ و تنها اسکار بازیگری گیبل بود؛ فیلمی که تاثیر فرهنگی آن چنان عجیب بود که در صحنهای از آن، درآوردن پیراهن گیبل و نپوشیدن زیرپوش باعث شد فروش زیرپوشهای مردانه در آمریکا تا ۴۰ درصد سقوط کند. گیبل که علاقهای به نگهداری جوایز نداشت، مجسمهی اسکار خود را به پسر ۱۲ سالهی یکی از دوستانش هدیه داد و سالها بعد استیون اسپیلبرگ آن را در حراجی خرید و به آکادمی بازگرداند.
موفقیت فیلم دامنهی نقشهای گیبل را گسترش داد و MGM دستمزد او را دو برابر کرد. او که از بازی مداوم در نقش آدم بد خسته شده بود، توانایی خود را در کمدی رمانتیک، درام حماسی و نقشهای دشوار نشان داد. آثاری مانند Boom Town، «سان فرانسیسکو (San Francisco)» و «شورش در بونتی (Mutiny on the Bounty)» جایگاهش را بیش از پیش تثبیت کردند.
گیبل در سال ۱۹۳۹ با نقش رت باتلر در «فیلم بر باد رفته (Gone with the Wind)» به شهرتی جهانی رسید. شکست Parnell در سال ۱۹۳۷ او را نسبت به فیلمهای تاریخی بدبین کرده بود و تصور میکرد اقتباس از رمان بسیار پرفروش مارگارت میچل نمیتواند انتظار مردم را برآورده کند. او خود را نیز بازیگری بهاندازهی کافی توانا برای برآوردن انتظار عمومی از رت باتلر نمیدانست و بارها با پذیرفتن نقش مخالفت کرد.
فشار استودیو، تقاضای گستردهی مردم و توافق لوئیس بی میر با دیوید او سلزنیک سرانجام گیبل را به امضای قرارداد واداشت. او مانند نقش فلچر کریستین، عمدا از اجرای لهجهی محلی مورد انتظار خودداری کرد. فیلم حماسی چهارساعتهی جنگ داخلی در سالی اکران شد که بسیاری از تاریخنگاران آن را معیار دوران کلاسیک هالیوود میدانند و جایزهی اسکار بهترین فیلم را گرفت. گیبل نیز سومین نامزدی اسکارش را کسب کرد، هرچند سیاستهای استودیویی و دلخوریها مانع پیروزی او شدند.
جملهی مشهور رت باتلر در پایان فیلم، «صادقانه بگویم عزیزم، اصلا برایم مهم نیست»، بهدلیل استفاده از واژهی ممنوعه در قوانین سانسور هالیوود برای استودیو پنج هزار دلار جریمه داشت و تهیهکنندگان هزینه را کاملا ارزشمند میدانستند. نقش رت باتلر لقب «پادشاه هالیوود» را به بخشی جدانشدنی از چهرهی عمومی گیبل تبدیل کرد؛ لقبی که یک سال پیش از آن در نظرسنجی بزرگ روزنامهها با پیگیری اد سالیوان و طی مراسمی رسمی با تاج و شنل سلطنتی به او اهدا شده بود.
مرگ لومبارد هنگام ساخت Somewhere I'll Find You با لانا ترنر رخ داد. گیبل ۴۱ساله تعهدات هالیوودیاش را کنار گذاشت و به نیروی هوایی ارتش آمریکا پیوست. او به گروه بمباران 351st Bomb Group اعزام شد، بهعنوان تیربارچی انتهایی در پنج ماموریت بمباران بر فراز آلمان شرکت کرد و یک فیلم تبلیغاتی برای ارتش ساخت که از جمله فیلم های جنگ جهانی محسوب میشد. حضور او در جبهه چنان بازتابی داشت که آدولف هیتلر، از طرفداران پروپاقرص فیلمهای گیبل، جایزهی ویژهای برای هر خلبان آلمانی تعیین کرد که بتواند او را زنده دستگیر کند. گیبل به درجهی سرگردی رسید و پس از مرخصی از خدمت فعال در سال ۱۹۴۴، سرانجام در سال ۱۹۴۷ استعفای نهایی خود را از نیروی ذخیرهی ارتش ثبت کرد.
گیبل در دوران جنگ نیز در برخی فیلمها ظاهر شد، زیرا MGM و دولت آمریکا حضور سینمایی او را بهدلیل تصویر میهنپرستانه و قهرمانانهاش برای روحیهی عمومی ارزشمند میدانستند. پس از بازگشت، در «ماجرا (Adventure)» محصول ۱۹۴۵ به کارگردانی ویکتور فلمینگ بازی کرد. فیلم چندان درخشان نبود، ولی بازگشت ستاره تماشاگران فراوانی را به گیشه کشاند.
فیلمهای بعد از مرگ لومبارد دیگر سرزندگی آثار قدیمی گیبل را نداشتند. او با وجود ادامهی همکاری با MGM و بازی در Mogambo کنار اوا گاردنر و گریس کلی، هرگز شتاب حرفهای پیشین را کاملا بازیابی نکرد. گیبل بهدلیل نارضایتی از نقشهای پیشنهادی، بسیاری از پیشنهادهای تلویزیونی را رد کرد و در سال ۱۹۵۴ قرارداد خود با MGM را پایان داد. پس از مستقلشدن، با بستن قراردادهای درصد از فروش گیشه، به پردرآمدترین بازیگر آزاد زمان خود و نخستین ستارهای تبدیل شد که برای یک فیلم بیش از یک میلیون دلار دستمزد گرفت.
آثار Soldier of Fortune و The Tall Men از فیلمهای شاخص دورهی پایانی بودند. Run Silent, Run Deep محصول ۱۹۵۸ به کارگردانی رابرت وایز، ماجرایی پرتنش در زیردریایی با حضور برت لنکستر رقم زد. گیبل همان سال در کمدی عاشقانهی Teacher's Pet با دوریس دی همبازی شد و سال ۱۹۶۰ نیز در It Started in Naples کنار سوفیا لورن قرار گرفت.
بهترین فیلمها
«در یک شب اتفاق افتاد (It Happened One Night)» داستان خبرنگاری اخراجشده با بازی گیبل است که دختر وارث و فراری با بازی کلودت کولبرت را پیدا میکند و به سوژهی عمرش میرسد. کمدی سبک فرانک کاپرا با ترکیب نگاه شوخ، جذابیت جنسی و مردانگی گیبل به الگویی برای کمدیهای اسکروبال دههی ۱۹۳۰ بدل شد. دیوارهای اریحا، شیوهی فروبردن دونات در نوشیدنی و درس نپوشیدن زیرپیراهن از لحظههای مشهور فیلم بهشمار میروند و این اثر به نخستین فیلم تاریخ تبدیل شد که تمام پنج جایزهی اصلی اسکار را از آن خود کرد.
«شورش در بونتی (Mutiny on the Bounty)» محصول ۱۹۳۵ گسترهی بازیگری گیبل را نشان داد و دومین نامزدی اسکار را برایش آورد. نفرت فلچر کریستین از کاپیتان بلای در بازی او کاملا محسوس بود و اختلاف و رقابت واقعی گیبل با چارلز لاتن نیز تنش دو شخصیت را در مقابل دوربین تشدید میکرد. گیبل توانست مقابل بازی پرقدرت لاتن بایستد، هرچند تمایلی به اجرای لهجهی انگلیسی نداشت.
Red Dust محصول ۱۹۳۲ نخستین همکاری مهم گیبل و جین هارلو بود. فیلم در مزرعهای گرم، مرطوب و کثیف در دل جنگل میگذشت و کشش میان گیبل، هارلو و مری آستور را با صراحت دوران پیش از اجرای قانون تولید به تصویر میکشید. بوسهی زیر باران با آستور و گفتوگوهای سرشار از کنایهی جنسی با هارلو به تثبیت جایگاه گیبل بهعنوان نماد جذابیت کمک کردند.
No Man of Her Own نیز در سال ۱۹۳۲ ساخته شد و گیبل را در نقش مجرمی نشان داد که حاضر است همهچیز را برای زن محبوبش کنار بگذارد. نگاههای او به لومبارد در کتابخانه و گفتوگوهای سریعشان نیروی اصلی رابطهی دو شخصیت بود. دو فیلم Red Dust و No Man of Her Own دو سوی متفاوت شمایل گیبل را عرضه کردند که یکی بر شهوت و دیگری بر فداکاری عاشقانه استوار بود.
گیبل و هارلو در مجموع در شش فیلم شامل The Secret Six، Red Dust، Hold Your Man، China Seas، Wife vs. Secretary و Saratoga همبازی شدند و یکی از زوجهای مهم سینمای دههی ۱۹۳۰ را شکل دادند. Saratoga آخرین فیلم هارلو بود و پس از مرگ زودهنگام او تکمیل شد. اجرای قانون تولید از سال ۱۹۳۴ سبب شد Wife vs. Secretary نسبت به Red Dust بسیار مهارشدهتر باشد و هارلو در نقش منشی، تنها در حسرت رئیس خود بماند. رابطهی راحت و صمیمانهی کاری آنها حسادت همسر شخصیت گیبل را برمیانگیزد، اما او به عشقش وفادار میماند.
«بر باد رفته (Gone with the Wind)» بدون گیبل نمیتوانست به همان اثر کلاسیک شناختهشده تبدیل شود، هرچند بسیاری فیلم را بیش از هرکس متعلق به ویوین لی میدانند. اجرای گیبل در نقش رت باتلر نقطهی اوج تصویری بود که از شخصیتهای سرکش دوران پیش از قانون تولید شکل گرفته بود. فیلم همچنان یکی از محبوبترین آثار تاریخ سینما محسوب میشود و نام گیبل بیش از هر نقش دیگری با رت باتلر پیوند خورده است.
Mogambo محصول ۱۹۵۳ به کارگردانی جان فورد بازآفرینی Red Dust بود. اوا گاردنر جای جین هارلو و گریس کلی جای مری آستور را گرفتند (و هر دو نامزد اسکار شدند) و گیبل نقش پیشین خود را در قالب شکارچی جانوران بزرگ تکرار کرد. جذابیت او همچنان پابرجا بود، ولی سالهای اندوه و مصرف الکل در چهرهاش دیده میشد. فرانک سیناترا حتی اصرار داشت هنگام فیلمبرداری در آفریقا کنار همسر وقتش اوا گاردنر در محل حاضر باشد.
The Tall Men محصول ۱۹۵۵ تصویری پخته از گیبل ارائه کرد. خواستگاری او از شخصیت جین راسل برخلاف نقشهای جوانی، صبورانه و سنجیده بود و علاقهاش پس از جدایی در نگاهش دیده میشد. فیلم الزاما اثری بزرگ تلقی نمیشود، اما چهرهی خطافتادهی گیبل گسترهی زندگی و حرفهی طولانی او را بازتاب میداد.
«ناجورها (The Misfits)» به کارگردانی جان هیوستون و نویسندگی آرتور میلر، مطالعهی شخصیت چهار آدم بیرونافتاده در رینو نوادا بود. گیبل نقش گی لنگلند، گاوچرانی سالخورده با حسرتهای بسیار و زندگی خانوادگی شکستخورده را بازی کرد که همچنان میل زندگی و عاشقی داشت. مریلین مونرو در یکی از بهترین اجراهایش نقش رزلین، محبوب او، را بر عهده گرفت و ایلای والاک در نقش گیدو و مونتگومری کلیفت در نقش سوارکار فرسودهی اسبهای وحشی به آنها پیوستند.
چهار شخصیت خانوادهای نامتعارف میسازند و هر سه مرد بهسوی رزلین کشیده میشوند. نگاههای گیبل به مونرو گاهی پدرانه و گاهی شهوتآلود بود، اما بازیاش صادقانه و بازتاب تجربهی یک زندگی کامل جلوه میکرد. بسیاری اجرای او را از بهترین نقشآفرینیهایش و حتی بهترین بازی سراسر حرفهاش میدانند؛ نقشی که به قیمت جان او تمام شد. گیبل ۵۹ ساله که برای این فیلم بیش از ۱۵ کیلوگرم وزن کم کرده بود، در گرمای طاقتفرسای صحرای نوادا اصرار داشت تمام بدلکاریهای خطرناک رام کردن اسبهای وحشی را خودش انجام دهد. تنها دو روز پس از پایان فیلمبرداری در نوامبر ۱۹۶۰، گیبل دچار حملهی قلبی شدید شد و در شانزدهم نوامبر درگذشت؛ تاخیرهای مداوم مونرو در سر صحنه و فشار طاقتفرسای این فیلمبرداری، وداع پادشاه هالیوود با سینما و زندگی را رقم زد.
جوایز و افتخارات
«در یک شب اتفاق افتاد (It Happened One Night)» هر پنج جایزهی اصلی اسکار را بهدست آورد؛ افتخاری که تا ۴۱ سال بعد در تاریخ آکادمی تکرار نشد. فیلم بهترین اثر سال شد، کلودت کولبرت جایزهی بهترین بازیگر زن را گرفت، فرانک کاپرا بهترین کارگردان شد، رابرت ریسکین اسکار بهترین فیلمنامهی اقتباسی را برد و گیبل نیز تنها اسکار دوران بازیگریاش را دریافت کرد. موفقیت کمدی کاپرا مجازاتی استودیویی را به یکی از بزرگترین پیروزیهای تاریخ سینما تبدیل کرد.
گیبل برای «شورش در بونتی (Mutiny on the Bounty)» دومین نامزدی اسکارش را بهدست آورد و سومین نامزدی نیز به اجرای ماندگار رت باتلر در «بر باد رفته (Gone with the Wind)» تعلق داشت. افتخارات او اما به مجسمههای طلایی محدود نماند؛ بنیاد فیلم آمریکا (AFI) سالها بعد او را در میان ده اسطورهی برتر مرد تاریخ سینمای کلاسیک جهان قرار داد و نامش در پیادهروی مشاهیر هالیوود جاودانه شد. محبوبیت گسترده در گیشهها نیز لقب «پادشاه هالیوود» را به او بخشید؛ لقبی که در تمام دوران طلایی استودیوها، هیچ ستارهی دیگری بهطور رسمی آن را به ارث نبرد.
A Free Soul گیبل را از بازیگری با نقشهای کوچک به مرد نقش اصلی رساند و لیونل بریمور، دوست و مشوق قدیمیاش، برای همان فیلم اسکار بهترین بازیگر مرد را گرفت. گیبل بعدها با شکستن انحصار قراردادهای استودیویی به پردرآمدترین بازیگر مستقل زمان خود تبدیل شد. فراتر از سینما، خدمت داوطلبانهی نظامی، حضور در پنج عملیات خطرناک بمباران بر فراز اروپا (که در یکی از آنها گلولهی ضدهوایی از چند سانتیمتری سرش گذشت و پاشنهی چکمهاش را کند)، رسیدن به درجهی سرگردی و دریافت نشانهای افتخار نظامی همچون «صلیب پرواز ممتاز» و «مدال هوایی»، تصویر قهرمانانهی او را نزد هوادارانش از پردهی سینما فراتر برد.
بهترین فیلمها از نظر منتقدان
آثار موفق دورهی نخست گیبل شامل Red Dust، Strange Interlude، Dancing Lady، Hold Your Man، Manhattan Melodrama (فیلمی که مشهورترین گانگستر آمریکا، جان دیلینجر، درست پس از تماشای آن در شیکاگو به ضرب گلوله کشته شد) و Men in White بود. «در یک شب اتفاق افتاد (It Happened One Night)»، «شورش در بونتی (Mutiny on the Bounty)» و «سان فرانسیسکو (San Francisco)» نیز در شمار مهمترین فیلمهای او قرار گرفتند. سان فرانسیسکو نخستین همکاری گیبل با اسپنسر تریسی بود و آن دو بعدها در Test Pilot و Boom Town نیز همبازی شدند؛ همکاریهایی که پس از فیلم سوم به دلیل رقابت سنگین و خودداری تریسی از قرار گرفتن دوباره در سایهی گیبل پایان یافت.
دورهی پس از جنگ آثار کلاسیک کمتری داشت، بااینحال The Hucksters و Mogambo از استثناهای برجستهی دهههای ۱۹۴۰ و ۱۹۵۰ بهشمار میروند. Band of Angels، Run Silent, Run Deep، Teacher's Pet و It Started in Naples نیز در میان بهترین فیلمهای سالهای پایانی او قرار گرفتهاند و «ناجورها (The Misfits)» بهترین فیلم گیبل در چندین سال و یکی از برترین اجراهای سراسر کارنامهاش توصیف شده است.
گولددربی فیلم A Free Soul محصول ۱۹۳۱ را در رتبهی دوازدهم فهرست برترین آثار کلارک گیبل قرار داده است. کلارنس براون فیلم را بر پایهی رمان آدلا راجرز سنت جانز و فیلمنامهی جان میهن و بکی گاردینر کارگردانی کرد و نورما شیرر، لزلی هاوارد، لیونل بریمور، جیمز گلیسون و لوسی بومون دیگر بازیگران اثر بودند.
A Free Soul دربارهی وکیلی الکلی با بازی بریمور است که با موفقیت از گانگستری فاسد با بازی گیبل در پروندهی قتل دفاع میکند، اما دختر آزاداندیش وکیل با بازی نورما شیرر عاشق همان گانگستر میشود. فیلم با معیارهای امروز اثری ملودراماتیک بهنظر میرسد، ولی بررسی قابلتوجهی از پیوند میان خشونت و میل جنسی در دوران پیش از اجرای قانون تولید ارائه میدهد؛ بهویژه در صحنهی جنجالی فیلم که شخصیت گیبل به شیرر سیلی میزند و برخلاف انتظار مدیران استودیو، سیل نامههای تحسینآمیز تماشاگران را به سوی MGM روانه میکند. نقش این گانگستر فرصت داد نیروی مغناطیسی گیبل در برابر شیرر آشکار شود.
فهرستهای تحلیلی آثار کلارک گیبل معمولا بر نقشهای پیش از «بر باد رفته (Gone with the Wind)» تأکید دارند و فیلمهایی چون A Free Soul، Possessed، Red Dust، No Man of Her Own، «در یک شب اتفاق افتاد (It Happened One Night)»، «شورش در بونتی (Mutiny on the Bounty)»، Wife vs. Secretary، «بر باد رفته (Gone with the Wind)»، Mogambo، The Tall Men و «ناجورها (The Misfits)» را محور بررسی خود قرار میدهند.
منتقدان سینما گیبل را بازیگری استوار میدانند که با تکیه بر شمایل محبوب اکرانهای روزانه، حرفهای نسبتا متنوع ساخت، هرچند مدیران MGM نزدیک به ۲۰ سال او را در قالبهای مشابه نگه داشتند. دورهی ستارهبودن او نزدیک به سه دهه ادامه یافت و او توانست از سال ۱۹۳۲ تا زمان اعزام به جنگ در سال ۱۹۴۳، به مدت ۱۲ سال پیاپی در فهرست ده ستارهی پولساز اول گیشهی آمریکا بماند. رت باتلر همواره مشهورترین نقش گیبل باقی میماند، اما مجموعهی آثارش پیچیدهتر و جالبتر از همان تصویر واحد ارزیابی شده است.
نقلقولها
گیبل در واکنش به لقب «پادشاه هالیوود» که رسانهها و مخاطبان به او داده بودند، با تواضعی بیپرده گفت: «حرف پادشاهبودن چرند محض است. من هم مثل دیگران میخورم و مینوشم و به دستشویی میروم. فقط آدم خوششانسی از اوهایو هستم که در زمان درست و جای درست قرار گرفت».
او که همواره از پیچیدهسازی حرفهی بازیگری پرهیز میکرد، دربارهی سبک کار خود توضیح داد: «من بازیگر نیستم و هرگز هم نبودهام. چیزی که مردم روی پرده میبینند، خود من است. تنها دلیل اینکه آنها این همه پول به من میدهند این است که میتوانم جملاتی را که دیگران نوشتهاند، طوری بگویم که انگار در همان لحظه به ذهن خودم رسیده است».
این ستارهی افسانهای راز موفقیت و ماندگاری سهدههای خود در قلهی سینما را نیز نه در استعدادی ماورایی، بلکه در اتفاق و حمایت اطرافیانش میدید: «درون من نور ویژهای نمیتابد که از من ستاره بسازد. فقط آدم خوششانسی از اوهایو بودم که در زمان مناسب و مکان مناسب قرار گرفتم و آدمهای باهوش زیادی کمکم کردند؛ همهی ماجرا همین است».
گیبل که عشق بزرگ زندگیاش را در کنار همسر سومش کارول لومبارد تجربه کرده بود، جملهی مشهوری دربارهی پیوند عشق و رفاقت دارد: «وقتی دختری را که عاشقش شدهاید واقعا دوست هم داشته باشید، سودی اضافه نصیبتان شده است».
تکاندهندهترین جملهی بهجامانده از او اما به پاییز ۱۹۶۰ و تنها چند هفته پیش از درگذشتش بازمیگردد؛ زمانی که سر صحنهی «ناجورها» در انتظار تولد تنها پسرش بود: «موهبتی است که خیلی دیر در زندگی به من رسیده. وقتی ساخت فیلم را تمام کنم، تا پس از تولد نوزاد مرخصی میگیرم. میخواهم آنجا باشم و ماههای زیادی پس از تولدش هم حضور داشته باشم».
مرگ
آخرین فیلم گیبل «ناجورها (The Misfits)» بود که جان هیوستون آن را در سال ۱۹۶۰ ساخت و در فوریهی سال ۱۹۶۱، دو روز پس از زادروز شصتسالگی او، به نمایش درآمد. داستان دربارهی گاوچرانی بود که در جامعهی مدرن احساس بیگانگی میکرد و شباهت غریبی با وضعیت خود گیبل در صنعتی داشت که بهسرعت در حال گذار به عصر تلویزیون و نسل تازهی بازیگران متد بود. این فیلم برای مریلین مونرو نیز آخرین اثر سینمایی کامل شد و در شمار واپسین فیلمهای مونتگومری کلیفت قرار گرفت.
گیبل هنگام فیلمبرداری در گرمای طاقتفرسای صحرای نوادا اصرار داشت بدلکاری صحنههای دشوار بهدامانداختن اسبهای وحشی با طناب را خودش انجام دهد. تنها دو روز پس از پایان فیلمبرداری در نوامبر ۱۹۶۰، دچار حملهی قلبی شدیدی شد و در بیمارستان پرسبیترین هالیوود بستری گردید. پس از ده روز بستری و در حالی که پزشکان از بهبود نسبی او خبر میدادند، شب ۱۶ نوامبر ۱۹۶۰ و در ۵۹ سالگی، حملهی قلبی دوم در لسآنجلس کالیفرنیا به زندگی او پایان داد.
گیبل نه نمایش آخرین فیلمش را دید و نه تولد تنها پسرش را که چهار ماه بعد چشم به جهان گشود. پیکر او با احترام نظامی و حضور گارد نیروی هوایی ارتش آمریکا، در آرامستان فارست لاون گلندیل و درست در کنار کارول لومبارد، همسر سوم و عشق جاودانهی زندگیاش، به خاک سپرده شد. روزنامههای متعددی در سراسر آمریکا و جهان فردای آن روز خبر درگذشت او را با تیتر مشترک و تاریخی «پادشاه مرده است» منتشر کردند.
مرگ گیبل پایانی نمادین برای یکی از برجستهترین چهرههای عصر طلایی هالیوود بود. بازیگری که کارش را با مشاغل سخت، سفرهای بیپول و نقشهای کوچک آغاز کرده بود، سرانجام به الگویی ماندگار از ستارهی سینما تبدیل شد. محبوبیت فراوان، نقشهای عاشقانه و ماجراجویانه، سه نامزدی اسکار، یک پیروزی و اجرای جاودانهی رت باتلر نام کلارک گیبل را پس از گذشت دههها همچنان در تاریخ سینما زنده نگه داشتهاند.
شما کدام فیلم یا نقشآفرینی کلارک گیبل را بیشتر دوست دارید؟