سینمای ایران و کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان

کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان در تاریخ ۲۳ آذرماه ۱۳۴۴ به ابتکار لیلی امیرارجمند و به فرمان فرح دیبا تأسیس شد. هدف کانون، بر اساس اساسنامه‌ی آن، پرورش ذوق و اندیشه‌ی کودکان و نوجوانان، تقویت فضایل اخلاقی و گسترش دانش آنان از طریق مواد خواندنی و ابزارهای سمعی‌ـ‌بصری بود. کانون با تأسیس کتابخانه‌های ویژه‌ی کودکان و نوجوانان و راه‌اندازی کتابخانه‌های سیار برای روستاها و مناطق دورافتاده، تلاش می‌کرد به این اهداف جامه‌ی عمل بپوشاند.

هرچند تمرکز اصلی کانون در سال‌های نخست بر تولید و انتشار کتاب و صنعت نشر بود، اما از سال ۱۳۴۵ با ورود به حوزه‌ی سینما، تحولی جدی در مسیر سینمای ایران ایجاد شد. در همین سال، کانون تصمیم گرفت در کتابخانه‌های خود فیلم نمایش دهد و به‌دنبال آن، جشنواره‌ای بین‌المللی در حوزه‌ی کودکان و نوجوانان راه‌اندازی کرد. با این حال، تحول اصلی و تأثیرگذار در سال ۱۳۴۸ رخ داد؛ زمانی که کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان تصمیم به تأسیس مرکز سینمایی خود گرفت و تولید فیلم در حوزه‌ی کودک و نوجوان را به‌صورت جدی آغاز کرد. مدیریت این مرکز بر عهده‌ی فیروز شیروانلو قرار گرفت.

نکته‌ی قابل‌توجه این است که مرکز سینمایی کانون فقط به تولید فیلم محدود نشد، بلکه آموزش فیلم‌سازی، داستان‌نویسی و ساخت موسیقی فیلم را نیز بر عهده گرفت تا زمینه‌ی پرورش هنرمندان این عرصه را فراهم کند. این مرکز در همان سال نخست فعالیت خود، با اعزام نورالدین زرین‌کلک به بلژیک برای ساخت فیلم و با جلب همکاری یونسکو، نقش مهمی در توزیع فیلم‌های کودکان در ایران ایفا کرد.

تنها یک سال کافی بود تا تولیدات مرکز سینمایی کانون نوید ظهور فیلم‌سازان آینده‌دار ایرانی را بدهد. در سال ۱۳۴۹، طی چند ماه، هفت فیلم تولید شد؛ از جمله «آقای هیولا»، «سوءتفاهم»، «گرفتار» و «وزنه‌بردار» که انیمیشن‌هایی رنگی بودند، و «بدبده و داستان پسری که می‌پرسد»، «نان و کوچه» و «عموسیبیلو» که فیلم‌های کوتاه سیاه‌وسفید به‌شمار می‌رفتند. سه فیلم کوتاه «بدبده و داستان پسری که می‌پرسد»، «عمو سیبیلو» و «نان و کوچه» به‌ترتیب نخستین تجربه‌های فیلم‌سازی محمدرضا اصلانی، بهرام بیضایی و عباس کیارستمی بودند.

این آثار از همان ابتدا با استقبال چشمگیر مخاطبان روبه‌رو شدند و علاوه بر حضور در پنجمین جشنواره‌ی جهانی فیلم کودکان و نوجوانان تهران، توجه هیئت داوران را نیز جلب کردند. هیئت داوران این جشنواره در بیانیه خود اعلام کرد:

«مجسمه طلایی فستیوال به مرکز سینمایی کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان ایران اهدا می‌شود که با آغازی درخشان نوید می‌دهد به یکی از مراکز مهم سینمایی بدل گردد.»

در ادامه، داوران به‌طور ویژه از فیلم «نان و کوچه» و انیمیشن‌های «گرفتار»، «سوتفاهم» و «آقای هیولا» نام بردند.

عباس کیارستمی و بهرام بیضایی در سال ۱۳۵۱ بار دیگر و به‌ترتیب با کارگردانی فیلم‌های کوتاه «زنگ تفریح» و «سفر» فعالیت خود را در کانون ادامه دادند. این موفقیت‌ها زمینه‌ساز آن شد که تجربه‌های کوتاه آن‌ها به ساخت فیلم‌های بلند منجر شود. عباس کیارستمی در سال ۱۳۵۳ فیلم بلند «مسافر» را ساخت و بهرام بیضایی نیز بعدها فیلم‌های شاخصی چون «رگبار» و «غریبه و مه» را با حمایت کانون پرورش فکری تولید کرد.

تأثیر کانون به همین‌جا محدود نماند. فیلم‌سازان بزرگ دیگری نیز نخستین تجربه‌های خود را در این نهاد رقم زدند. برای نمونه، در سال ۱۳۵۰ فیلم «رهایی» ساخته ناصر تقوایی در مرکز سینمایی کانون تولید شد که دستاورد آن دریافت جایزه‌ی شیر طلایی جشنواره‌ی ونیز بود. همچنین امیر نادری در سال ۱۳۵۲ سومین تجربه‌ی فیلم‌سازی خود را با فیلم «سازدهنی» در کانون به ثبت رساند.

در سال‌های ۱۳۵۴ و ۱۳۵۵ مسعود کیمیایی با ساخت فیلم‌های کوتاه «پسر شرقی» و «اسب» با کانون همکاری کرد. در سال ۱۳۵۶ نیز کیومرث پوراحمد نخستین فیلم خود با عنوان «زنگ اول، زنگ دوم» را در کانون ساخت و نامش مطرح شد.

همان‌طور که اشاره شد، در سال ۱۳۴۹ مرکز سینمایی کانون تأسیس شد و هم‌زمان، فعالیت‌های آموزشی فیلم‌سازی در کتابخانه‌های کانون شکل گرفت. با توجه به علاقه‌ی کودکان و نوجوانان به ساخت فیلم‌های ۸ میلی‌متری، کانون از سال ۱۳۴۸ گروهی از دست‌اندرکاران را برای فراگیری آموزش فیلم‌سازی به خارج از کشور اعزام کرد. در کتابخانه‌های تهران، هر هفته چهار ساعت آموزش فیلم‌سازی ارائه می‌شد. تجهیزات این مراکز شامل پنج دوربین فیلم‌برداری ۸ میلی‌متری کانن، پنج دستگاه پروژکتور بوئر و پنج دستگاهِ تدوین فیلم بود. تهیه و فراهم‌سازی این امکانات بیش از یک سال زمان برد.

ثمره‌ی فعالیت این مرکز نخستین‌ بار در سال ۱۳۵۱ نمایان شد؛ زمانی که هشت فیلم ساخته‌شده در کانون در جشنواره‌ی فیلم کودکان و نوجوانان میلان ایتالیا برگزیده و فیلم‌های «ترس در کوچه» و «دید نزن» به‌ترتیب موفق به کسب جایزه‌ی اول و دوم این جشنواره شدند.

در سال ۱۳۵۲، با گسترش امکانات و افزایش مربیان، حدود ۳۸ فیلم در طول یک سال در کانون پرورش فکری ساخته شد که در میان آن‌ها فیلم‌های «قلمدوش»، «سرامیک» و «مرغ» در جشنواره‌ی فیلم‌های ۸ میلی‌متری هلسینکی موفق به دریافت جایزه شدند. در سال ۱۳۵۳ دامنه‌ی فعالیت‌های کانون به شهرهایی چون اهواز، رشت، فومن و مشهد گسترش یافت و در مجموع ۶۷ هنرجو زیر نظر سه مربی به فیلم‌سازی پرداختند. در تهران نیز شمار هنرجویان به حدود ۳۰۰ نفر رسید و حاصل این گسترش، تولید ۸۹ فیلم در یک سال بود.

می‌توان گفت دوران اوج مرکز آموزش فیلم‌سازی کانون در سال ۱۳۵۴ رقم خورد؛ زمانی که تعداد هنرجویان به ۴۶۰ نفر و شمار مربیان به ۱۲ نفر رسید. در این سال ۸۳ فیلم ساخته شد و چهار فیلم به جشنواره‌ی جیفونی ایتالیا، سه فیلم به جشنواره‌ی هیروشیمای ژاپن و سه فیلم به جشنواره‌ی آسیایی ABU که در شیراز برگزار می‌شد راه یافتند.

کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان با حمایت از فیلم‌سازان بزرگ و تولید آثار ماندگار، یکی از عمیق‌ترین و ماندگارترین تأثیرها را بر سینمای ایران گذاشت و بستری فراهم کرد برای ظهور کارگردانانی که بعدها تاریخ سینمای ایران را رقم زدند. لازم به ذکر است که بخش عمده‌ی اطلاعات این مقاله برگرفته از کتاب تاریخ سینمای ایران (از آغاز تا سال ۱۳۵۷) نوشته‌ی مسعود مهرابی است که به‌عنوان منبع اصلی مورد استفاده قرار گرفته است.